۹
۱
يکشنبه ۱ بهمن ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۳۶

پروژه‌های ملی فاوا نیامده می‌روند

ایتنا - اینترنت ملی، شبکه ملی اطلاعات، موتور جست‌وجوگر ملی، مرورگر ملی، سیستم‌عامل ملی، آنتی‌ویروس ملی، مسیریاب ملی و... ازجمله پروژه‌های ملی هستند که از اوایل دهه 80 تاکنون و با روی کار آمدن طرح‌هایی همچون تکفا، بودجه‌های کلانی از محل بیت‌المال گرفتند و هیچ‌کدام تاکنون ارائه نشده‌اند.
پروژه‌های ملی فاوا نیامده می‌روند
م.ر.بهنام رئوف - هفته گذشته برای کسب‌وکارهای حوزه فناوری اطلاعات هفته پر از وعده‌ای بود. در نخستین روزهای هفته دبیر شورای عالی فضای مجازی در مراسمی از اعطای وام پنج میلیارد تومانی بدون بهره و بدون ضامن سخت برای پیام‌رسان‌های ایرانی خبر داد.
دولت که از زمان رفع فیلتر تلگرام با انواع انتقادات از سوی نهادهای مختلف حکومتی روبه‌روست، اکنون بر آن شده است با تزریق بودجه و اعطای امکانات رایگان قابلیت‌های پیام‌رسان‌های داخلی را به حدی افزایش دهد که شاید مورد اعتماد کاربران ایرانی واقع شوند. به این ترتیب فیروزآبادی عنوان کرده است که در نهایت تا یک سال دیگر از تلگرام خارج خواهیم شد.
دبیر شورای عالی فضای مجازی در کنار وعده اعطای وام پنج میلیارد تومانی، از آمریکایی‌بودن تمام زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری در جهان و ایران گله‌مند بود و درباره توسعه نامتوازن حوزه ICT در کشور گفت: «در حال حاضر از بازار ۶۰ هزار میلیارد تومانی ICT در کشور ۶۰ درصد متعلق به CT (ارتباطات) است؛ درحالی‌که باید سهم CT و IT (فناوری اطلاعات) در توسعه اقتصاد دیجیتالی متوازن باشد.»
او افزود: «درنتیجه عدم توازن در توسعه این بخش شاهد توسعه بیشتر زیرساخت هستیم که آن را پایپ (لوله)‌ می‌خوانیم.»
فیروزآبادی  ادامه داد:‌ «علاوه‌ بر زیرساخت ازجمله نیازهای دیگر توسعه اقتصاد دیجیتالی، شبکه دیجیتالی است که سال گذشته تمام مدیران عامل اپراتورها را دعوت و اعلام کردیم باید از حوزه پایپ بیرون بیایند.»
او گفت: «50 میلیارد شیئی که در آینده به اینترنت متصل خواهد شد روی پایپ سوار می‌شود و علاوه‌ بر این یک پلتفرم می‌خواهد.»
دبیر شورای عالی فضای مجازی اظهار کرد: «از میان سیستم‌عامل‌های موجود در دنیا که قبلا حتی اروپایی هم بودند امروز فقط سیستم‌عامل‌های آمریکایی مانده‌اند و روی موبایل نیز سیستم‌عامل‌های اندروید و IOS قرار دارند که آن‌ها نیز آمریکایی هستند. از سوی دیگر سرویس‌های ابری نیز در اختیار شرکت‌های آمریکایی از جمله آمازون و گوگل هستند و به‌عبارتی شرکت‌های آمریکایی صاحب پلتفرم و سرویس‌های ابری تا پشت دروازه‌های ما می‌آیند و پلتفرم داخل سیستم (سیستم‌عامل) نیز آمریکایی است. با این حساب دیگر حاکمیتی نمی‌ماند و با ادامه این روند لوله‌کش دیگران می‌شویم که در سیستم آن‌ها حرکت می‌کنیم.»
از این صحبت‌های دبیر شورای عالی فضای مجازی بوی ملی‌گرایی در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات به مشام می‌رسید؛ به‌طوری‌که او در ادامه این مبحث که اتفاقا مورد تأکید بسیاری از کارشناسان خبره این حوزه نیز هست، از ابلاغ مصوبه شورای عالی فضای مجازی درباره حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی خبر داد و گفت: «دیروز این مصوبه ابلاغ شد که به‌وسیله آن وام بدون بهره تا سقف پنج میلیارد تومان، بدون ضمانت‌نامه سخت و سفته به همه پیام‌رسان‌های داخلی داده می‌شود.»
دبیر شورای عالی فضای مجازی افزود: «در حال حاضر برای حمایت از پیام‌رسان‌های داخلی به همه آن‌ها مکان و تخفیف پهنای باند داده شده است که هزینه استفاده مردم از پیام‌رسان داخلی با یک‌سوم تعرفه عادی محاسبه می‌شود. همچنین پنج پیام‌رسان منتخب را اعلام کرده‌ایم که اکنون شاید اعلام اسامی آن‌ها صلاح نباشد، اما مردم آن‌ها را می‌شناسند.»
فیروز‌آبادی اظهار کرد: «دولت و حاکمیت وظیفه دارند موانع سر راه را بردارند. با این تسهیلات به شرط کمک بخش خصوصی پیش‌بینی می‌کنیم طی یک سال از انحصار پیام‌رسان خارجی خارج شویم.»

حمایت ۵۰۰ میلیاردتومانی
بعد از فیروز‌آبادی نوبت به وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات رسید. آذری‌جهرمی که در یک ماه گذشته به سیبل دولت در بخش فیلترینگ تبدیل شده و انواع ‌و اقسام انتقادات کاربران فضای مجازی را تحمل کرده بود، این بار در حالی وعده حمایت از کسب‌وکارهای نوپا یا همان استارت‌آپ‌ها را داد که اتفاقا یک هفته پیش از آن برخی از کسب‌وکارهای حاضر در بخش بنگاه‌های کاریابی به دلیل نداشتن مجوزهای لازم از وزارت کار و تعاون، فیلتر شده بودند.
گرچه پس از چند روز این کسب‌وکارها رفع فیلتر شدند و وزیر نیز از پس گرفتن شکایت دولتی‌ها از کسب‌وکارهای نوپا خبر داد و بعد از آن هم وعده داد از این پس قبل از فیلتر نوپاها، موارد اختلافی در هیئتی متشکل از وزارت ارتباطات و دستگاه شاکی و نمایندگان کسب‌وکار بررسی و حل شود، با این حال اکنون جهرمی از تزریق ۵۰۰ میلیارد تومان بودجه به این بخش خبر می‌دهد.
او چهارشنبه پیش در تشریح خروجی جلسه هیئت دولت گفت: «با موافقت رئیس‌جمهور، قرار شد طی دو سال پیش رو 500 میلیارد تومان برای تأمین منابع مالی توسعه خدمات به کسب‌وکارهای نوپا که در این عرصه کار می‌کنند اختصاص پیدا کند. این حمایت می‌تواند هم به‌طور مستقیم در اختیار کسب‌وکارهای نوپا و دانش‌بنیان قرارگیرد و هم به صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر تزریق شود.»

ملی‌هایی که نیامده رفتند
اینترنت ملی، شبکه ملی اطلاعات، موتور جست‌وجوگر ملی، مرورگر ملی، سیستم‌عامل ملی، آنتی‌ویروس ملی، مسیریاب ملی و... ازجمله پروژه‌های ملی هستند که از اوایل دهه 80 تاکنون و با روی کار آمدن طرح‌هایی همچون تکفا، بودجه‌های کلانی از محل بیت‌المال گرفتند و هیچ‌کدام تاکنون ارائه نشده‌اند، اگر هم ارائه و رونمایی شده باشند هیچ کارایی نداشته‌اند. تجربه ثابت کرده است در یک دهه گذشته قریب ‌به ‌اتفاق پروژ‌ه‌های حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات که به‌نوعی راه‌اندازی آن‌ها صرفا با دریافت حمایت‌های دولتی صورت گرفته است شکست خورده‌اند. به گفته کارشناسان، بسیاری از این پروژه‌ها توسط دانشگاه‌های طراز اول دولتی و گاه با دریافت حمایت از سوی شرکت‌های وابسته به آن‌ها که عموما زیر نظر استادان این دانشگاه‌ها و یا به نوعی وابسته به آن‌ها هستند، مطرح می‌شود. در این‌جا به چند پروژه شکست‌خورده در این بخش و برخی از اطلاعات بودجه‌ای آن‌ها اشاره می‌کنیم.

کامپیوتر ملی
اجازه دهید بحث را با سخت‌افزار شروع کنیم و بپردازیم به ساخت رؤیای کامپیوتر ملی؛ دستگاهی که در آن زمان نامش را کلونایزر انتخاب کرده بودند. این طرح از حوالی سال ۸۳ آغاز به کار کرد و برخی از منابع از سرمایه‌گذاری ۱۴ میلیارد تومانی برای آن خبر داده بودند. کامپیوتری که قرار بود سه نسل آلفا، بتا و گاما را داشته باشد و در حقیقت قرار بود یک کامپیوتر All-in-One باشد. حتی برای بخش نرم‌افزاری آن نیز برنامه‌های خاصی پیش‌بینی شده بود تا کاربران بدون دانش کامپیوتر بتوانند از آن به‌راحتی استفاده کنند. درنهایت این طرح به دلیل آن‌چه رقبای سرسخت خارجی گفته می‌شد با شکست روبه‌رو شد و تنها چهار هزار دستگاه از آن ساخته شد که البته همین چهار هزار دستگاه نیز با یارانه از سوی برخی از نهادهای دولتی خریداری شد.

موبایل ملی
بعد از کامپیوتر وارد فاز موبایل ملی می‌شویم. این پروژه نیز در زمان ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد و وزارت علی طهماسبی در وزارت صنایع و معادن آن زمان صورت گرفت. زمانی که اپراتور دوم وارد بازار شد و اپراتور اول هم با احساس خطر سر کیسه سیم‌کارت را شل کرده بود، یکباره تعرفه واردات گوشی از ۴ درصد به ۶۰درصد افزایش پیدا کرد و به دنبال آن شرکت مادیران از یک خط تولید گوشی تلفن همراه رونمایی کرد که گفته می‌شود تنها ۶ ماه دوام آورده است. از میزان سرمایه‌گذاری در این بخش اطلاعی در دست نیست، اما طرح تولید موبایل ملی که بعدها تبلت نیز به آن اضافه شد، تنها خروجی‌اش به مونتاژ یک‌سری قطعات بی‌کیفیت چینی در کارخانه‌هایی که در خوزستان افتتاح شده بودند ختم شد. هرچند این اخبار هیچ‌وقت تأیید نشد، اما برخی از منابع عنوان کرده بودند که برای احداث این کارخانه‌ها میلیاردها تومان وام با بهره بسیار پایین اعطا شده است.

پیامک فارسی ملی!
۱۰ سال پیش در چنین روزهایی شرکت همراه اول تصمیم گرفت هزینه دریافت پیامک‌های خود را افزایش دهد. به این ترتیب این شرکت هزینه دریافت پیامک فارسی را که ۱۴ تومان برای هر پیامک بود به ۲۲ تومان افزایش داد، اما در ازای آن مقرر کرد کاربران برای ارسال پیامک فارسی تنها ۹ تومان پرداخت ‌کنند. این در حالی است که در آن زمان درصد بسیار بالایی از گوشی‌های موجود در بازار توانایی دریافت یا ارسال پیامک فارسی را نداشتند یا اگر هم داشتند بحث تعداد کاراکترهای کم فارسی با انتقاد بسیاری از کاربران در این بخش روبه‌رو شده بود. به این ترتیب پروژه‌ای طراحی شد با عنوان نرم‌افزار پیامک فارسی که اجرای آن به یکی از شرکت‌های زیرمجموعه دانشگاه صنعتی شریف واگذار شد. پس از ماه‌ها درنهایت این پروژه عرضه و در همان هفته‌های ابتدایی باگ‌ها و خطاهای بسیاری از سوی کاربران تلفن همراه اعلام شد. این پروژه سریع‌تر از آن‌چه پیش‌بینی می‌شد شکست خورد و از گوشی‌های کاربران حذف شد، اما هرگز مشخص نشد چه مبلغی برای چنین پروژه‌ای هزینه‌ شده بود.

سیستم‌عامل ملی
سیستم‌عامل ملی هم جزو پروژه‌های پرسروصدای یک دهه گذشته بود؛ سیستم‌عاملی که قرار بود بر پایه سیستم‌عامل لینوکس باشد و حتی برای راه‌اندازی آن یک مرکز خاص هم تأسیس شده بود! از این پروژه با عناوین دیگری نیز نام برده می‌شد: سیستم‌عامل ملی، لینوکس فارسی و درنهایت طرح ملی نرم‌افزارهای آزاد یا متن ‌باز.  قاعدتا سرمایه‌گذاری برای سیستم‌عامل جایگزین نه‌تنها ایرادی ندارد؛ بلکه احتمالا باید به طراحان آن نیز آفرین گفت، اما مشکل دقیقا از همان عنوان انتخاب‌شده برای این طرح خود را نشان داد. با کمی دقت هر کارشناس یا فرد آشنا با این حیطه از خود سؤال می‌کند چگونه سیستم‌عاملی که کرنل (هسته)، محیط گرافیکی و بسیاری از نرم‌افزارها و کدهای آن در غرب و در کشورهای مختلف طراحی و پیاده‌سازی شده و قرار است تنها در ایران محیط بصری آن فارسی شده و احتمالا پشتیبانی از زبان فارسی در برخی نرم‌افزارهای آن تقویت شود، می‌تواند عنوان سیستم‌عامل ملی بگیرد؟ درحالی‌که چنین عنوانی تنها متعلق به سیستم‌عاملی است که قاعدتا اکثر کدها و نرم‌افزارهای وابسته به آن در داخل کشور نوشته شده باشد، نه این‌که تنها کلمات محیط محاوره آن ترجمه شود! سیستم‌‌عامل ملی هم درنهایت نتوانست انتظارات دولتی‌ها و نهادهایی را که برای آن بودجه در نظر گرفته بودند برآورده کند. خروجی نهایی این پروژه صرفا یک لینوکس فارسی بود که حتی در آن مقطع شنیده می‌شد برخی از دانشجویان رشته نرم‌افزار پیش از این و بدون صرف هزینه‌های دولتی، آن کار را به شکل دیگری انجام داده بودند. درنهایت مسئولان این پروژه در سال ۸۵ شکست آن را تلویحا اعلام کردند؛ طرحی که گفته می‌شد نزدیک به ۹۵۰ میلیون تومان هزینه برده است.

موتور جست‌وجوگر ملی
بعد از همه این پروژه‌های شکست‌خورده نوبت به دنیای اینترنت رسید. فارغ از بحث اینترنت ملی که تا به حال میلیاردها تومان صرف راه‌اندازی و راه‌نیندازی آن شده است و هنوز هم مشخص نیست چه چیزی و در چه زمانی و با چه هزینه نهایی قرار است رونمایی شود، یک پروژه ناموفق دیگر هم در این بخش وجود دارد که از آن با نام موتور جست‌وجوگر ملی یاد می‌شد. پارسی‌جو،‌گرگر، جس‌جو و یوز نام چند موتور جست‌وجوگر ملی هستند که البته فقط برخی از آن‌ها مشمول عنایت و سخاوت دولتی‌ها شدند.
گفته می‌شود پارسی‌جو با حمایت دانشگاه یزد و جویشگر یوز که محصول یک شرکت دانش‌بنیان است، بودجه خود را از طریق سازمان فناوری اطلاعات دریافت کرده‌اند. این پروژه‌ها در دهه فجر سال ۹۳ بهره‌برداری شدند. براساس اعلام رسانه‌ها، اعتبار راه‌اندازی موتور جست‌وجوی یوز و پارسی‌جو معادل 170 میلیارد تومان بوده است که البته قرار بوده این بودجه ظرف چند سال به منظور توسعه این جویشگرها به آن‌ها پرداخت شود که از اختصاص یافتن یا نیافتن آن اطلاعات دقیقی در دست نیست. اما آن‌چه امروز مشاهده می‌شود چند سایت موتور جست‌وجو است که در میان کاربران ایرانی هیچ جایگاهی ندارند و به دلیل اطلاعات نادرست و گاه جهت‌دارشان مورد استقبال قرار نگرفته‌ و به نوعی با شکست روبه‌رو شده‌اند.
تا‌کنون اکثر پروژه‌های ملی در حوزه فاوا در کشور ما شکست خورده‌اند؛ پروژه‌هایی که هدف‌شان چیزی جز اختراع مجدد چرخ نبوده است؛ البته باید گفت گرچه این پروژه‌ها برای کاربران ایرانی آبی نداشته، برای برخی از افراد و شرکت‌های خاص نان داشته است. با آن‌که تجربه شکست در بسیاری از این پروژه‌ها بارها و بارها در این حوزه تکرار شده است، اما همان‌طور که در ابتدای بحث نیز به آن اشاره شد، گویا اکنون نهضت ملی‌گرایی در حوزه فاوا به پیام‌رسان موبایلی رسیده و قرار است پنج میلیارد تومان ناقابل بدون چک و سفته و تضمین در اختیار شرکت‌هایی قرار گیرد که اتفاقا در همین یک ماه گذشته با وجود انحصار و فیلترینگ رقبای خارجی آن‌چنان که باید نتوانستند سری میان سرها درآورند.(منبع: آسمان آبی)

    در همین زمینه بخوانید:
          - اینترنت ملی جایگزین اینترنت جهانی می‌شود

 
کد مطلب: 51802
برچسب ها: اینترنت ملی
نام شما
آدرس ايميل شما


سید محمد محمدزاده ضیابری
United States
با سلام
از آنجایی که سایت ایتنا یکی از سایت‌های موفق خبررسانی حوزه فاوا است و مطالب منتشرشده در این سایت معمولا مورد استناد بسیاری از افراد قرار می گیرد، انتظار بر این است که مطالب منتشر‌شده به خوبی مورد مطالعه قرار گرفته و موجب افزایش آگاهی عمومی گردد. با توجه به اینکه در مقاله جاری که به نقل از «آسمان آبی» منتشر شده است عملا به جای ارایه اطلاعات و تحلیل مبتنی بر این اطلاعات بر اساس شایعات و شنیده‌ها تحلیلی ضعیف ارایه شده لازم دیدم تا به نمایندگی از یکی از پروژه‌های طرح جویشگر بومی (سامانه ترجمه‌ماشینی ترگمان) مواردی را توضیح دهم.
۱- عنوان صحیح طرح جویشگر بومی است و نه موتور جستجوگر ملی. اتفاقا از ابتدای تعریف این طرح همواره بر این موضوع تاکید شده است که قرار نیست چیزی ملی راه‌اندازی کنیم و هدف بومی‌سازی فناوری‌ها است.
۲- عمده اطلاعات طرح بر روی سایت didras.ir در اختیار عموم قرار گرفته و اینکه در متن مقاله به شنیده‌ها و شایعات استناد شده برای سایتی همچون ایتنا پسندیده نیست. هرچند در خصوص موتورهای جستجوی یوز و پارسی‌جو به عنوان تنها دو پروژه از مجموع حدود ۴۰ پروژه اجرا شده در این طرح و نتایج عملکرد آنها می‌بایست مدیران این سامانه‌ها پاسخگو باشند اما به عنوان یک مطلع توضیح می‌دهم که این دو پروژه هرچند در حوزه کسب‌وکار و اقبال عمومی به دلایل مختلف (عمدتا فرهنگی و سیاسی) نتوانسته‌اند موفق ظاهر شوند (رتبه امروز پارسی جو در ایران زیر ۵۰۰ است) اما در حوزه بومی‌سازی فناوری و ارتقای کیفیت الگوریتم‌ها در حوزه پردازش زبان فارسی توانسته‌اند پژوهش‌های خوبی را نشان دهند.
۳- عدد ۱۷۰ میلیارد تومانی که بارها در مقالات مختلف به آن استناد شده است اعتبار کل طرح است و از این اعتبار بنا به گزارش رسمی مدیر طرح جویشگر کمتر از یک‌سوم آن (۵۲ میلیارد تومان) از ۴ سال پیش تاکنون هزینه شده و از این میزان هم نیمی از آن مصروف تامین زیرساخت‌های سخت‌افزاری، شبکه و پهنای باند شده است. هرچند شیوه توزیع این بودجه میان مجموع ۴۰ پروژه اجرا شده یا در دست اقدام قابل بحث و انتقاد است اما حاصل تقسیم هزینه کل بر پروژه‌ها با حجم انتقادات و شایعات متناسب نیست.
۴- در طرح جویشگر پروژه‌هایی وجود داشته‌اند که بسیار فراتر از انتظارات ظاهر شده و هر ناظر منصفی را به تحسین واداشته است از جمله این پروژه‌ها می‌توان به سامانه ترجمه‌ماشینی ترگمان (و سامانه دستیارمترجم ترجمیار)، سامانه نقشه‌یاب پارسی‌مپ و گراف دانش زبان فارسی اشاره داشت. وقتی به صورت مطالعه‌نشده به انتقاد کلی از طرح جویشگر پرداخته می‌شود نه تنها ارگان‌های دولتی در لاک دفاعی وارد می‌شوند بلکه پروژه‌های موفق نیز قربانی می‌گردند.

به شما به عنوان سایتی با رسالت ارتقای سطح دانش و آگاهی فاوا در کشور پیشنهاد می‌کنم تا به صورت موشکافانه تمامی جزییات، مشکلات و مسایل موجود در طرح جویشگر بومی را بررسی و نقد نمایید اما در عین حال نقاط قوت و قابل تقویت آن را نیز از قلم نیاندازید. طبعا انتقاد صرف کاری آسان است اما جز تخریب حاصلی ندارد. اما اگر این انتقادات به انتقادات سازنده و همراه با پیشنهادات اصلاحی بدل گردد می تواند تاثیر بسزایی در ارتقای صنعت فاوای کشور داشته باشد. در این راستا هر نوع کمک یا اطلاعاتی هم که از سوی بنده و سایر همکاران قابل ارایه باشد دریغ نخواهد شد.
با سپاس
سید محمد محمدزاده ضیابری
رییس هیات مدیره شرکت پردازش هوشمند ترگمان

همراه: ۰۹۱۲۶۱۷۴۲۵۰
محمد احمدی
Netherlands
سلام
میشه سادقانه بگینکه، خود شما، هنگام جستجو تو اینترنت یا ترجمه متن به فارسی از ابزار شرکت خودتون استفاده می کنید یا از محصولات گوگل؟
واقعا ، اصلا نیاز به راه اندازی چنین پروژه هایی بود؟؟؟؟
حیف این همه پولی که تو کشور حیف و میل می شه!!!!
مهیار
United States
میزان استفاده مردم از محصولات بومی تولید شده توسط شما و همکارانتون و بقیه ی پروژه های ملی خودش نشانگر این موضوع هست که چقدر تولیداتتون مورد اقبال هستش . توضیح واضحات هستش وقتی محصولی که در ایران تولید می شه صرفاً به لطف مسدود کردن راه ورود محصولات مشابه (فیلتر کردن یا جلوگیری از استفاده) اونها مورد استفاده قرار می گیره نمونه اش هم خودرو های تولید داخل . شما اگر می خواهید کار خوب بکنید . خودتون تن به رقابت با بزرگان بدهید و جلوی اونها رو نگیرید بلکه کاری بکنید که خود ما بخواهیم از این ها استفاده کنیم ولی وقتی خود شما هم می دونید که درست کردن مجدد چرخ دردی رو دوا نمی کنه چرا باز هم تن می دید به پول گرفتن و آخرش محصول الکی تحویل دادن ؟ اگر ریگی به کفش ندارید چرا می پذیرید ؟
Iran, Islamic Republic of
چه دلیلی برای ساخت دوباره یک محصول وجود دارد؟
بهتر نبود این هزینه صرف زیرساخت ها و فیبرنوری می شد تا سرعت و کیفیت اینترنت افزایش و قیمت آن کاهش پیدا کند؟
میلیارد ها تومان پول گرفتید و با تولید محصولات کپی شده اسمش را بومی می گذارید
Iran, Islamic Republic of
همین سایتی هم که فرمودید، کیفیت یک وبلاگ را هم ندارد و هیچ اطلاعاتی بروزی ندارد!
Iran, Islamic Republic of
کل مملکت دست افراد نا بلد هست
Iran, Islamic Republic of
یک سوال:
هیچ گزارشی از بودجه هایی که از بیت المال صرف این کارها شده، وجود دارد؟؟؟؟

اگر چنین گزارشی دیدید، سلام ما را هم به ان برسانید!!!
Iran, Islamic Republic of
گزارش دزدی را نمی دهند عزیز!
اشکان
Iran, Islamic Republic of
الان آنتی ویروس ایرانی پادویش تنها پروژه باقی مانده است و آن هم به دلیل استفاده از نخبه های دانشگاهی و تولید صفر تا صد سازنده آن است که باعث سرپا ماندنش شده. در واقع چون صفر تا صد از درون خودشان متولد شده همه چیز به دست خودشان است و به سرعت در حال پیشرفت هستند که البته متاسفانه یک نمونه خاص در کشور است که باید بیشتر و بیشتر تکرار شود.
شما در صورت فیلتر شدن تلگرام چه می‌کنید؟
با فیلترشکن همچنان از تلگرام استفاده می‌کنم
از یک پیام‌رسان خارجی دیگر استفاده می‌کنم
از پیام‌رسان‌های داخلی استفاده می‌کنم