ايتنا - هشدار ۴ کارشناس؛ فیلترینگ به مهاجرت نخبگان و ناامنی سایبری دامن زده است

سایت خبرآنلاین اخیرا میزگردی در خصوص اینترنت و فیلترینگ برگزار کرده است.
این میزگرد با حضور حامد بیدی (فعال حقوق دیجیتال)، رضا الفت‌نسب (عضو هیئت‌مدیره اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی)، وحید فرید(پژوهشگر امنیت شبکه) و میلاد نوری (کارشناس فناوری اطلاعات) به بررسی ابعاد مختلف فیلترینگ اینترنت در ایران پرداخت. محور اصلی بحث، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و حکمرانی فیلترینگ و نیز آینده این سیاست بود.

شرکت‌کنندگان اتفاق‌نظر داشتند که فیلترینگ در دستیابی به اهداف اعلام‌شده خود موفق نبوده و کاربران با استفاده گسترده از VPN محدودیت‌ها را دور زده‌اند. در مقابل، این سیاست هزینه‌های سنگینی را بر اقتصاد دیجیتال، کسب‌وکارهای آنلاین، امنیت سایبری و اعتماد عمومی تحمیل کرده است. همچنین تأکید شد که وابستگی گسترده کاربران به فیلترشکن‌ها، خود به منشأ مخاطرات امنیتی و نقض حریم خصوصی تبدیل شده است.

یکی از مهم‌ترین محورهای گفت‌وگو، مهاجرت نیروی انسانی متخصص بود. حاضران معتقد بودند محدودیت‌های اینترنت، در کنار مشکلات اقتصادی و اجتماعی، به یکی از عوامل مؤثر در مهاجرت متخصصان فناوری اطلاعات تبدیل شده است. آنان تأکید کردند که شرکت‌های ایرانی برای حفظ نیروهای متخصص با دشواری جدی روبه‌رو هستند و بسیاری از فعالان این حوزه، به دلیل محدودیت دسترسی به ابزارها، بازارهای جهانی و خدمات بین‌المللی، تصمیم به خروج از کشور می‌گیرند.

در بخش دیگری از میزگرد، تأثیر فیلترینگ بر اقتصاد دیجیتال بررسی شد. به گفته سخنرانان، بسیاری از کسب‌وکارهای اینترنتی پس از محدودیت‌های گسترده، با کاهش درآمد، افت مشتری و افزایش هزینه‌های عملیاتی روبه‌رو شده‌اند. علاوه بر این، استفاده اجباری از VPN موجب کاهش کیفیت ارتباطات، افزایش هزینه کاربران و دشوارتر شدن فعالیت‌های تجاری شده است.

موضوع بازار فروش VPN و ذی‌نفعان فیلترینگ نیز از محورهای مهم بحث بود. شرکت‌کنندگان ضمن اشاره به گردش مالی قابل‌توجه بازار فیلترشکن‌ها، معتقد بودند تداوم این وضعیت بدون وجود ذی‌نفعان اقتصادی قابل توضیح نیست. با این حال، برخی از آنان تأکید کردند که نباید همه موضوع را صرفاً به «مافیای فیلترشکن» تقلیل داد، بلکه مجموعه‌ای از بازیگران اقتصادی و ساختاری از وضعیت موجود منتفع می‌شوند.
در جمع‌بندی، حاضران بر این باور بودند که ادامه سیاست فیلترینگ نه‌تنها اهداف اولیه را محقق نکرده، بلکه پیامدهای ناخواسته‌ای مانند گسترش استفاده از VPN، آسیب به اقتصاد دیجیتال، افزایش هزینه‌های کسب‌وکارها و کاهش اعتماد عمومی را به همراه داشته است. آنان همچنین هشدار دادند که تداوم این روند می‌تواند شکاف فناوری ایران با جهان را عمیق‌تر کند.

مهم‌ترین سخنان شرکت‌کنندگان درباره آثار فیلترینگ

1. حامد بیدی

درباره ذی‌نفعان فیلترینگ:
«به جای اصطلاح دولتیِ "مافیای فیلترشکن"، باید از عبارت "ذینفعان فیلترینگ" نام برد.»
«پلتفرم‌های پیام‌رسان بومی که مزیت رقابتی‌شان صرفاً در فیلتر بودن نمونه‌های خارجی است و با رانت سرپا مانده‌اند، ذینفعان اصلی این سفره هستند و خودی‌ها سر این سفره نشسته‌اند.»
«حتی اپراتورها که روزی ذینفع مصرف دیتای آزاد (مانند یوتیوب و تلگرام) بودند، امروز ذینفع ارائه اینترنت پرو و حجم‌های گران‌تر شده‌اند و ائتلافی از این ذینفعان در قدرت شکل گرفته است.»

جمع‌بندی درباره سیاست فیلترینگ:
«سیاست فیلترینگ از دهه هشتاد شکست خورده بوده است.»
«هزینه‌های تحریم و نابودی اقتصاد دیجیتال ... برای بخشی از سیستم در اولویت حل‌وفصل نبوده و آنان منافع خود را فراتر از رفاه شهروندان می‌دانند.»

2. رضا الفت‌نسب

درباره بازار VPN و رانت:
«درگاه پرداخت یک سایت را عصر چهارشنبه می‌بندند تا کل آخر هفته فلج شود، اما کانال‌های فروش وی‌پی‌ان به صورت ۲۴ ساعته با درگاه‌های آنلاین فعالیت می‌کنند که نشان‌دهنده وجود رانت است.»

درباره ذی‌نفعان فیلترینگ:
«به نظر من این مافیا و منافع وجود دارد و هر زمان صدایی در حمایت از فیلترینگ بلند می‌شود، منافع پشت آن واضح است.»
«رقم این بازار به قدری چشمگیر است که تمایلی به حذف آن ندارند.»

3. میلاد نوری

درباره مافیای فیلترشکن:
«من اطلاعات کلانی درباره وجود گروهی به نام مافیا ندارم، اما هر جا اقتصادی شکل بگیرد، بازیگران بر اساس حمایت‌های پشتی یا حذف، بزرگ و کوچک می‌شوند.»
«طبق آمار وزیر سابق ارتباطات ... افرادی قطعاً منتفع هستند.»

4. وحید فرید

درباره تأثیر فیلترینگ بر امنیت سایبری
«به لحاظ اصول امنیت دیجیتال، سیاست فیلترینگ ماهیتی کاملاً ضدامنیتی دارد.»
«سیاست‌های انقباضی سبب شده است VPN که در سراسر جهان ابزاری برای ارتقای امنیت کاربران است، در ایران به ابزاری ضدامنیتی تبدیل شود.»
«کاربران مستأصل جهت دسترسی به حقوق بدیهی و ارتباطی خود، به نصب هرگونه نرم‌افزاری که نام فیلترشکن را یدک می‌کشد تن می‌دهند... امری که منجر به تجمع بدافزارهایی می‌شود که صرفاً پوششی برای نفوذ به تلفن‌های همراه هستند.»

درباره «گوشی‌های زامبی»
«هزاران دستگاه آلوده در کشور، عملاً به عنوان منابع مورد اعتماد و تجهیزات واقعی کاربران در شبکه شناخته می‌شوند. این تجهیزات که در اصطلاح فنی "زامبی" نامیده می‌شوند، حتی در زمان قطع اینترنت بین‌الملل نیز به عنوان مبدأ نفوذ و حمله سایبری عمل می‌کنند، در حالی که خود کاربر هیچ اطلاعی از این سوءاستفاده ندارد.»

درباره مهاجرت نخبگان
«در میان فعالان حوزه فناوری اطلاعات (IT) این واقعیت تلخ پذیرفته شده است که در حال حاضر با ریزش شدید و تخلیه ظرفیت سرمایه‌های انسانی مواجه هستیم؛ به طوری که نیروهای نخبه و تراز اول تا حد امکان کشور را ترک کرده‌اند.»
«امروزه خروجی بهترین دانشگاه‌های کشور اساساً وارد بازار کار داخلی نمی‌شود و فارغ‌التحصیلان به صورت مستقیم اقدام به مهاجرت می‌کنند.»
«دولت نباید در برابر خروج توده‌وار سرمایه‌های انسانی بی‌تفاوت باشد... رفتارهای دستوری و وعده‌های شفاهی در عمل هیچ دستاوردی نداشته و مانع از مهاجرت نخبگان نشده است.»

درباره اثر فیلترینگ بر کسب و کارها
«آثار تخریبی واقعی این فرآیند در سال‌های آینده به مراتب شدیدتر آشکار خواهد شد... امید و اعتماد سرمایه‌گذاران به این بستر نیز فرو ریخته است.»
«بزرگ‌ترین چالش شرکت‌های فناوری، حاکمیت نگاه امنیتی بر آنهاست.»

جمع‌بندی دیدگاه‌ها

- وحید فرید، پژوهشگر امنیت شبکه، بر پیامدهای امنیتی فیلترینگ تمرکز داشت. او معتقد بود این سیاست نه‌تنها امنیت کاربران را افزایش نداده، بلکه با گسترش استفاده از VPNهای نامطمئن، زمینه آلودگی گسترده دستگاه‌ها، شکل‌گیری «گوشی‌های زامبی» و افزایش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های سایبری را فراهم کرده است. وی همچنین فیلترینگ را یکی از عوامل مؤثر در مهاجرت نیروهای متخصص و تضعیف سرمایه انسانی صنعت فناوری اطلاعات دانست.
- حامد بیدی، فعال حقوق دیجیتال، فیلترینگ را سیاستی شکست‌خورده ارزیابی کرد که به جای تحقق اهداف خود، به ایجاد شبکه‌ای از «ذی‌نفعان فیلترینگ» و آسیب به اقتصاد دیجیتال منجر شده است. او تأکید داشت ادامه این سیاست بیش از آنکه به نفع شهروندان باشد، منافع گروه‌هایی را تأمین می‌کند که از محدودیت‌های اینترنت سود می‌برند.
- رضا الفت‌نسب، عضو هیئت‌مدیره اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، بر آثار اقتصادی فیلترینگ تأکید کرد. به گفته او، محدودیت‌های اینترنت هزینه‌های سنگینی به کسب‌وکارهای آنلاین تحمیل کرده، رقابت‌پذیری آنها را کاهش داده و در مقابل، بازار فروش VPN و فیلترشکن‌ها را به یک فعالیت پردرآمد تبدیل کرده است.
- میلاد نوری، کارشناس فناوری اطلاعات، با نگاهی فنی و ساختاری، ضمن پرهیز از به‌کار بردن واژه «مافیا»، تأکید کرد که هر جا گردش مالی بزرگی شکل بگیرد، ذی‌نفعانی نیز ایجاد می‌شوند. او معتقد بود وجود منافع اقتصادی در بازار فیلترشکن‌ها قابل انکار نیست و سیاست‌گذاری در حوزه اینترنت باید بر مبنای شواهد و ارزیابی دقیق پیامدها انجام شود.

جمع‌بندی نهایی

با وجود تفاوت در زاویه نگاه، هر چهار شرکت‌کننده در یک نکته اشتراک نظر داشتند: فیلترینگ در تحقق اهداف اعلام‌شده خود موفق نبوده و در مقابل، پیامدهایی همچون تضعیف اقتصاد دیجیتال، گسترش استفاده از VPNهای ناامن، افزایش مخاطرات امنیت سایبری، رونق بازار فیلترشکن‌ها و تشدید مهاجرت نیروهای متخصص را به همراه داشته است. اختلاف دیدگاه‌ها بیشتر درباره منشأ این وضعیت و نحوه تحلیل ذی‌نفعان آن بود، نه اصل آثار و پیامدهای فیلترینگ.