دوشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۸۷ ساعت ۱۹:۳۸
میخواهیم حلقه اتصال نشریات و مخاطبان باشیم
گفتوگو با مدیر سایت مگيران، بانک اطلاعات نشریات کشور
محمدمهدي مولايي- دنياي كامپيوتر و ارتباطات
سایت مگيران (www.magiran.com) به عنوان بانک اطلاعات نشریات کشور از سال ۸۰ فعالیتش را آغاز کرده است. پوشش مطالب حدود ۱۳۰۰ نشریه و هفت روزنامه سراسری حاصل فعالیت این مجموعه اینترنتی است. مگيران که از جمله سایتهای مرجع پربیننده ایرانی است، به شکلی مستقل و بدون حمایت مجموعههای دولتی اداره میشود. تصور برخورداری از حمایتهای دولتی، آنقدر برای مگيرانیها باعث سوءتفاهم شده که در صفحه درباره سایت با فونت قرمز، خصوصی و مستقل بودنشان را از بقیه مطالب جدا کردهاند. حمیدرضا معین، مدیر سایت مگيران در گفتوگو با ما از فعالیتها، چالشها و افقهای پیشروی مگيران میگوید.
• چه زماتی کارتان را شروع کردید؟ فعالیت اولیهتان به چه شکلی بود و چه برنامهای داشتید؟
تقریبا سال ۸۰ به واسطه ارتباطاتی که با نشریات مختلف داشتیم حس کردیم وجود یک آرشیو الکترونیکی از نشریات میتواند به آنهایی که محقق یا مجلهخوان هستند کمک کند و مفید باشد. در مرحله اول قرار بود سایت به مخاطب کمک کند بفهمد مقالهای که مد نظرش است کجا چاپ شده. خودمان هم خوشبین نبودیم که نشریات همکاری کنند و بتوانیم متن کامل مقالات را داشته باشیم. در این سایت نگاه اولمان معرفی نشریات بود و در مرحله بعد انتشار فهرست مطالب نشریات. در این چند سال گام به گام جلو آمدیم و امکانات سایت را اضافه کردیم و در کنارش همکاری نشریات بیشتری را هم جلب کردیم تا سایت کاملتر شود.
• سایتهای اینترنتی غیردولتی ایرانی اغلب دو راه را پیمودهاند. برخی از جمعهای دانشجویی و دوستانه شکل گرفتهاند و با توسعه کارشان بعدا به شرکت تجاری و فعالیت اقتصادی تبدیل شدهاند و در برخی دیگر شرکت یا مجموعه اقتصادی باسابقهای بوده که بر اساس اهداف و نیازسنجی در زمینه راهاندازی سایت سرمایهگذاری کرده است. حالا فعالیت شما از کدام نوع بوده است؟ آن «ما»یی که اشاره کردید حس کرد، از کدام نوع بود؟
ما در واقع یک شرکت فعال در زمینه طراحی وب و تولید نرمافزار بودیم. اتفاقا ارتباطی که با نشریات برقرار کردیم و پیشزمینه راهاندازی مگيران شد به خاطر نرمافزاری بود که به طور اختصاصی برای نشریات طراحی کرده بودیم. در آن شرکت برای مگيران برنامهریزی انجام شد. البته از اول نگاهمان به قضیه تجاری نبود. بیشتر دوست داشتیم مگيران در مرحله اول یک کار مفید و قابل استفاده باشد، نه اینکه بلافاصله بازدهی مالی داشته باشد.
• یعنی برای کارتان پلان اقتصادی نداشتید؟
داشتیم ولی مجبور بودیم با توجه به شرایط فرهنگی به قضیه خیلی باز نگاه کنیم. ضمن اینکه در سال ۸۰ که ما کار را شروع کردیم، اینترنت هنوز در ایران فراگیر نشده بود. خود ما به زحمت یک خط اینترنت از دانشگاه شریف گرفته بودیم که سرعت آن حدود یک کیلوبایت در ثانبه بود. با این شرایط بود که ما کار را شروع کردیم. با توجه به نوع مخاطب و شرایط آن زمان فکر میکردیم که از نظر اقتصادی تا این نتیجه بدهد زمان زیادی طول خواهد کشید. لذا مگيران را در برنامههای بلندمدت شرکت قرار دادیم. ضمن اینکه فعالیتهای جاری شرکت را داشتیم، گروهی هم در زمینه مگيران فعالیت میکردند. برای شروع کار، ما سایتهای مشابه خارجی را بررسی کردیم و امکاناتشان را سنجيدیم و تلاش کردیم کار جامع و یکدستی داشته باشیم.
• پس کار شما از اول حساب شده بود. چون در وب فارسی خیلی از سایتهای پربینندهای که در حال حاضر فعالیت میکنند، به گفته مدیرانشان با انگیزههای تجربی راهاندازی شدهاند و به تدریج شکل یک فعالیت رسمی و جدی را پیدا کردهاند.
درست است. اما باید به این هم توجه کرد که در سایتهای فارسی شما اصلا نمیتوانی به طور جدی پلان اقتصادی داشته باشی. خود من هیچ سایت فارسی را ندیدهام که درآمد جدی داشته باشد. شاید به تازگی اوضاع بهتر شده باشد ولی حداقل در زمانی که ما کارمان را شروع کردیم چنین تصوری نبود.
• الان تابع همان پلان اولیه هستید؟ فعالیت مگيران الان برای شرکت درآمدزاست؟ یعنی برداشت اقتصادی از فعالیت آن میشود؟
متاسفانه هنوز نه. خیلی از پیشبینیهای اولیه ما درست در نیامده است. علیرغم اینکه سایت در حال حاضر از نظر محتوا در وضعیت خوبی است، ولی هنوز درآمدی از آن بدست نمیآید. ما دو سال است که بخشی از خدماتمان را از حالت رایگان خارج کردهایم و برای آن از کاربران پول دریافت میکنیم. اما چون پرداخت وجه در ازای خدمات آنلاین از لحاظ فرهنگی در ایران جا نیفتاده است ما هنوز به شرایطی که سایت حداقل هزینههای خودش را پرداخت کند نرسیدهایم. ما کماکان از درآمدهای دیگرمان صرف سایت میکنیم.
• یعنی میخواهید بگویید هنوز سایت شما حتی به اندازه هزینههای خودش هم درآمد ندارد؟
نه.
• پس با چه انگیزهای فعالیتتان را ادامه میدهید؟ بالاخره شما چون شرکت خصوصی هستند قاعدتا باید تابع هزینه-فایده باشید.
کمی به آینده امید داریم، کمی هم دلمان نمیآید کار را رها کنیم. ببینید الان سایت ما روزی ۴۰ تا ۵۰ هزار بیننده دارد. از طرف مجامع علمی و دانشگاهی سایت را میشناسند. حتی در بعضی واحدهای درسی مگيران به عنوان یک مرجع ثبت شده است. در برخی دانشگاهها در کارگاههای آموزشی درباره مگيران صحبت میشود. این عدهای که روزانه از سایت استفاده میکنند نیازهایشان از این طریق برآورده میشود. از طرف دیگر حجم اطلاعات موجود در سایت بسیار قابل توجه است. یعنی ما در این چند سال فهرست مطالب حدود ۴۰ هزار جلد مجله را در سایت وارد کردهایم. شما میتوانید در آرشیو ۱۳۰۰ مجله جستوجوی کامل انجام دهید. اکثر اینها نشریات علمی و تخصصی هستند. بیش از ۱۳۰ هزار متن کامل مقاله در سایت وجود دارد. ما دلمان نمیآید چنین مجموعهای را رها کنیم. دوام کار ما به روزآمد بودنش است. از طرفی امیدهایی هم به آینده بستهایم. اما فکر میکنیم اگر در شرایط فعلی هم با توجه به محتوایی که تهیه شده، کسانی که به نوع کار ما نیاز دارند اقبالی نشان ندهند و نخواهند به بقای سایت کمک کنند آن موقع است که ممکن است در آینده نه چندان دور نتوانیم این کار را ادامه دهیم، نه اینکه نخواهیم.
• الان هزینههای شما از کجا تامین میشود؟
الان هزینهها از شرکت و فعالیتهایی که خودم با همکاران دیگر انجام میدهیم تامین میشود. بخش کمی از هزینهها را درآمد خود سایت پوشش میدهد.
• در اغلب سایتها کسب درآمد از طریق آگهی یا ارائه بخشی از خدمات به صورت اشتراکی و در قبال دریافت وجه است. شما به سبب نوع کارتان احتمالا میتوانید در قالب همکاری با سازمانهای رسانهای و مراکز پژوهشی پشتیبانیهای مالی دیگر هم داشته باشید. تا الان درآمد شما از کدام نوع بوده است؟ امید دارید در آینده از چه شکلی کسب درآمد کنید؟
در مورد آگهی اینترنتی در ایران شرایط مطلوبی وجود ندارد. مدیران شرکتها هنوز به این نتیجه نرسیدهاند که تبلیغ در اینترنت میتواند برایشان بازدهی مالی داشته باشد. معدود آگهیهایی هم که وجود دارد اغلب دولتی هستند. طبیعتا در زمینه آگهی اینترنتی ما هم تابع این شرایط کلی هستیم. از طرفی تا به حال علیغم پیگیریهای جدی که در ملاقات با شرکتها و مراکز مختلف دولتی و خصوصی داشتهایم، نه برای همکاری متقابل و نه به عنوان حمایت، کسی جلو نیامده است. اما در بحث عضویت ما حدود دو سال است که دسترسی به بخشی از امکانات سایت را که خواندن متن کامل مقالات است، به عضویت و پرداخت حق عضویت سالیانه منوط کردهایم. دانشگاهها و مراکز آموزشی هم میتوانند از طریق تعریف آیپی امکان دسترسی جمعی را برای کاربرانشان فراهم کنند. این هم نوع دیگری از عضویت ماست.
با اینکه رقمی که برای عضویت مراکز اعلام کردهایم حدود دو و نیم میلیون تومان است و خیلی بالا نیست، از دانشگاهها هنوز نتیجهای نگرفتهایم. به سبب اینکه چنین کارهایی در مراکز دولتی در پروسه امور اداری قرار میگیرد. طی شش ماهی که این سرویس را ارائه میکنیم فقط ۳-۴ مرکز در این زمینه اقدام کردهاند. با افراد این مراکز آموزشی که صحبت میکنیم از سایت خیلی راضی هستند، خیلی از آنها برای نیاز شخصیشان عضویت فردی سایت را گرفتهاند، اما وقتی کار در پروسه اداری میافتد دچار مشکل میشود و بالاخره ممکن است یک نفر در یک ردهای به هر دلیلی مخالفت کند. اما امید داریم با زیاد شدن تعداد مشترکان ما در بخش مراکز آموزشی، هم تعداد استفادهکنندگان از محتوای سایت افزایش پیدا کند و هم بخشی از هزینههای سایت تامین شود. اعضای عادی هم میتوانند با پرداخت سالیانه ۱۵ هزار تومان از امکانات سایت استفاده کنند. در این بخش هم تعدادی عضو داریم.
• در زمینه عضویت عادی وضعیت چطور است؟ کاربران شما از سیستم اشتراک استقبال کردهاند؟
هنوز این قضیه کاملا جا نیفتاده است. گاهی مسائل عجیبی پیش میآید. مثلا دانشجویی تماس میگیرد و متن کامل تعدادی از مقالات سایت را میخواهد ولی حاضر نیست حق عضویت را پرداخت کند. یا تماس میگیرند که برای عضویت تخفیف بگیرند. البته ما به مناسبتهای مختلف مثل ایام نوروز، نمایشگاه کتاب و هفته پژوهش تخفیفهایی در بخش عضویت قائل میشویم، ولی به نظر من ۱۵ هزار تومان برای دسترسی به این منبع مقالات علمی-پژوهشی هزینه بالایی نیست.
• رابطه شما با نشریات به چه گونهای است؟
بخش عمده نشریاتی که ما مقالاتشان را منتشر میکنیم از بخش خصوصی هستند. ممکن است برخی سایتها بدون کسب مجوز مقالات نشریات را بازانتشار دهند و گردآوری کنند و مخاطب هم داشته باشند. ولی ما چون با نشریات ارتباط رودررو داریم، نمیتوانیم اینکار را بکنیم، ضمن اینکه اصلا معتقدیم اینکار صحیح نیست. لذا با خدمات مختلفی که به نشریات میدهیم، تلاش میکنیم به آنها بقبولانیم که حضور در مگيران به نفع آنهاست. عمده نشریات هم نگاهشان به این قضیه منطقی است و نگاه مثبتی به مگيران دارند.
• من سئوالم را به طور واضحتر و صریحتر میپرسم. شما محتوای تولید شده نشریات را به صورت آنلاین عرضه میکنید. توافقی با نشریات دارید که مثلا محتوای آنها را خریداری میکنید؟ البته شاید در فضایی که بحث کپیرایت جدی نیست این مدل ایدهآل به نظر برسد، اما به هر حال روند منطقی باید اینگونه باشد.
درست است. اما ما هم به خاطر مشکلات خودمان نمیتوانستیم به خریدای محتوا فکر کنیم. از طرفی تعداد نشریات بسیار زیاد بود و از طرف دیگر ممکن بود رقمهای متنوعی مطالبه شود. پس ما روشهای دیگری در پیش گرفتیم. ما چند دوره فعالیت داشتیم. در شروع کار فهرستی از مطالب نشریات را تهیه و در سایت منتشر میکردیم. در مرحله بعد همکاری ما با نشریات به اینگونه بود که از نشریات میخواستیم در بحث مالی مشارکت کنند. ما فهرست مطالب نشریات را در سایت به رایگان قرار میدادیم، اما نشریاتی که مایل بودند متن مقالاتشان به صورت کامل در سایت قرار گیرد به ما هزینه پرداخت میکردند. به این ترتیب نشریات پول میدادند که در سایت قرار بگیرند و خواننده بیشتری داشته باشند، در مقابل مخاطب به رایگان استفاده میکرد. بر اساس طرح اولیه هدف ما این بود که مخاطب را به چنین سرویسي عادت دهیم و نشان دهیم میشود چنین سایتی وجود داشته باشد و از امکاناتش استفاده کرد. ما ناچار بودیم اول مخاطب را با کارمان آشنا کنیم تا کاربران بفهمند چنین سایتی در ایران وجود دارد. در مرحله بعدی یعنی دوره سوم فعالیت ما، دیگر نشریات پولی پرداخت نمیکنند.
• در دوره دوم فعالیتتان که قرار بود نشریات به شما پول پرداخت کنند، از طرف نشریات با شما همکاری میشد؟
نکتهای در مورد سایت ما وجود دارد که به اشتباه برخیها تصور میکردند و میکنند که با حمایت دولتی اداره میشود. در نگاه اول به نظر میرسد چنین سایتی باید پشتوانه دولتی داشته باشد. با وجود این ما همه کارهایمان را از روز اول خودمان انجام دادیم و هیچ پشتیبانی و رابطهای با نهادهای دولتی نداریم. ما در این سالها چوب این قضیه را خوردهایم و بدون اینکه از ما بپرسند با تصور اینکه ما دولتی هستیم برای ما مشکل ایجاد کردهاند. بارها پیش آمده با این تصور پول ما را پرداخته نکردهاند. حتی گاهی از نشریات با ما تماس میگیرند و از ما وام میخواهند!
• رسیدیم به دوره سوم فعالیتتان که دیگر نشریات به شما پول پرداخت نمیکنند.
بله. ما تا سال ۸۵ از نشریات هزینه دریافت میکردیم و بعد از آن بود که وارد دوره جدید فعالیتمان شدیم. در این دوره ما تصمیم گرفتیم حجم نشریات سایت را افزایش دهیم ولی دیدیم همه نشریات توان پرداخت هزینه ندارند، یا برخی دارند و این ماجرا برایشان اهمیت ندارد و تمایلی ندارند. پس ما تعداد نشریات را افزایش دادیم و دیگر از نشریات هزینه دریافت نکردیم، از طرف دیگر تصمیم گرفتیم هزینه را از کاربر دریافت کنیم. چون اینترنت در جامعه تا حدی فراگیر شده بود و پرداخت اینترنتی هم به تدریج راه افتاده بود. اعلام کردیم هرکس میخواهد از امکانات کامل سایت استفاده کند عضو شود و حق اشتراک پرداخت کند. در واقع الان حدود ۲ سال است که بجای نشریات از کاربران پول میگیریم. البته همانطور که گفتم درآمدی که از این بخش حاصل میشود هنوز هزینهها را جبران نمیکند و سایت با حمایت مالی که به آن تزریق میشود ادامه حیات میدهد. ضمن اینکه هنوز تعدادی از نشریات هستند که به سایت هزینه پرداخت میکنند، ما هم در قبال آن، دسترسی به مقالات این نشریات را برای کاربران رایگان گذاشتهایم. اینها نشریاتی هستند که خودشان علاقه دارند از این طریق مطالبشان بیشتر دیده شود.
• در دورههای فعالیتتان پیش آمده نشریاتی مخالف انتشار مطالبشان در مگيران باشند؟
بله. الان ما مطالب حدود ۱۲۰۰ نشریه را فهرست میکنیم که از میان اینها ۴۰۰ نشریه به صورت متن کامل قرار میگیرند. بقیه اینها یا مخالف انتشار کامل مطالبشان هستند یا اینقدر گرفتار هستند که حوصله همکاری با ما را ندارند.
• در برنامهتان قرار نیست به دوره چهارمی هم برسید که محتوای نشریات را خریداری کنید یا به آنها در قبال بازانتشار مطالبشان پولی پرداخت کنید؟
الان هم ما به مدل خاصی از همکاری با نشریات رسیدهایم. چون برخی نشریات نگران کاهش فروش یا اشتراک مجلهشان هستند ما با آنها بهصورت مشارکتی همکاری میکنیم. چون نشریات از نظر نوع و سطح با هم متفاوت هستند ارزشگذاری و قیمتگذاری برای آنها کار پیچیدهای است. ما هم آنقدر سرمایه نداریم که بخواهیم حق کامل مطالب نشریات را از آنها بخریم. پس ما اعلام کردیم از محل حق عضویتهایی که از کاربران دریافت میکنیم، ۳۰ درصد آنرا به نشریات اختصاص میدهیم. الان سالانه به نسبت تعداد مقالاتی که از هر نشریه خوانده شده است این ۳۰ درصد را بین نشریات توزیع میکنیم. به نظر ما با توجه به شرایط، این بهترین مدل همکاری متقابل است که میتوانیم با نشریات داشته باشیم. به این ترتیب هر مجله به نسبت تعداد مخاطبی که دارد درآمدی دریافت میکند. از طرف دیگر هر چه تعداد اعضای ما افزایش پیدا کند رقم پرداختی ما به نشریات بیشتر میشود.
• حالا واقعا رقمی که به نشریات پرداخت میکنید در حد قابل توجهی است؟ خودتان گفتید که از محل کاربران درآمد بالایی ندارید. حالا ۳۰ درصد این درآمد کم را بخواهید بین ۴۰۰ نشریه تقسیم کنید قاعدتا نباید رقم قابل توجهی شود که نشریات بتوانند روی آن حساب کنند و نگرانیشان برطرف شود.
ببینید به هر حال هر کاری را باید از جایی شروع کرد. ما نمیتوانستیم به نشریات بگوییم شما بیایید مطالبتان را اینجا قرار دهید و توقعی هم نداشته باشید.
• بله. طرح شما برای همکاری مدل خوبی است. اما سئوال من این است که این همکاری در حال حاضر برای نشریات بازده اقتصادی هم دارد یا کار شما فعلا حالت سمبولیک دارد؟
بستگی به نگاه مدیران نشریات دارد. البته فعلا برای هیچ نشریهای منبع درآمد قابل اتکایی نیست. اصلا در ایران هنوز هیچ کار اینترنتی نتوانسته است منبع مالی قابل اتکایی شود. ما با این کار به نشریات نشان دادیم که قرار نیست انتشار مطالبشان روی مگيران باعث کاهش فروش مجله یا ضرر مالی برای آنها شود. دخل و خرج نشریات با خودشان است و قرار نیست عرضه نسخه الکترونیکی محل درآمد جدی برای آنها باشد. اگر ما کاربران و درآمدمان را بیشتر کنیم، مقالات بیشتری خوانده میشود و پول بیشتری هم به نشریات میرسد. در واقع ما تلاش میکنیم حلقه اتصال نشریات و مخاطبان باشیم. تصور میکنیم اگر این دو به هم وصل شوند سایت هم میتواند خودش را بچرخاند.
• چقدر به اضافه شدن تعداد کاربران سایت امید دارید؟
خیلیها با ما تماس میگیرند و تقاضای اشتراک میدهند ولی میگویند حوصله نداریم برای پرداخت حق عضویت به بانک مراجعه کنیم. مشکل اصلی ما بانکهایی هستند که هنوز امکان پرداخت آنلاینشان را راهاندازی نکردهاند. این گله به دولت وارد است که علیرغم همه تبلیغاتی که در زمینه تجارت الکترونیکی میشود، حداقل امکان پایهای را هنوز فراهم نکرده است. الان فقط پنج بانک خصوصی و یک بانک دولتی امکان پرداخت آنلاین را فراهم کردهاند. ولی اکثر کسانی که میخواهند حق عضویت را آنلاین پرداخت کنند در این بانکها حساب ندارند. اگر همه بانکهای ما مخصوصا بانکهای اصلی و پرمشتری یعنی ملی و صادرات که اغلب کاربران در آنها حساب دارند، امکان پرداخت آنلاین را فراهم کنند به نظر من یک تحول جدی در زمینه تجارت الکترونیکی اتفاق میافتد. در واقع رشد کار ما و کارهای مشابه ما فقط به خودمان بستگی ندارد. به مجموعهای از عوامل جانبی و امکاناتی که دیگران باید فراهم کنند بستگی دارد.
• الان اوضاع دخل و خرج شما دقیقا به چه صورتی است؟ ادامه فعالیتتان تا چه اندازه توجیه اقتصادی دارد؟
درآمد ما حدود یک چهارم هزینه سالیانه است. از این حدود یک سوم را هم به نشریات میدهیم. پس هیچجوری نمیشود به قضیه اقتصادی نگاه کرد. ما هزینههایی مثل نیروی انسانی، تبلیغات و معرفی سایت، بحث فنی و اجاره سرور میزبانی وب و هزینههای سختافزاری و اتصال به اینترنت در دفتر کار داریم. همینطور هزینهای هم صرف مذاکره با نشریات میشود. ما با دو هزار نشریه سروکار داریم و در سطوح مختلف در طول سال با آنها تماس داریم. ضمن اینکه علاوه بر هزینههای نگهداری سایت، هزینههای توسعه را هم داریم و هر چند وقت یکبار امکانات جدید و همینطور تعداد نشریات جدیدی به سایت اضافه میکنیم.
• فکر میکنید تا چه زمانی به این ترتیب میتوانید ادامه کار بدهید؟ ظاهرا در بحث جلب مخاطب و همکاری نشریات تا حدی موفق بودهاید، برنامهای دارید که از نظر اقتصادی هم اوضاع شما بهتر شود؟
ما نمیتوانیم روی مخاطب فردی حساب زیادی باز کنیم، اما امیدواریم طی امسال روی مخاطبان گروهیمان به نتیجه برسیم. در واقع نهادها، شرکتها، مراکز آموزشی و سازمانها میتوانند مشتریان اصلی ما باشند. فکر میکنیم اگر بتوانیم نشریات بیشتری را روی سایت قرار دهیم، شاید بتوانیم این نوع مخاطبان را بهتر جلب کنیم. دوست نداریم به این فکر کنیم که روزی سایت را ببندیم و کنار بگذاریم، چون امکانات و حجم اطلاعات قابل توجهی دارد و مخاطبان زیادی هستند که از آن استفاده میکنند، ولی اگر اوضاع همینطور پیش برود طبیعتا ممکن است در درازمدت از پس این همه کار برنیاییم.
ادامه کار ما کمک نشریات و مخاطبان را میطلبد. در مورد سازمانها و نهادها هم استفاده از خدمات مگيران هم میتواند به رشد مجموعهشان کمک کند و هم اینکه حمایت از یک حرکت فرهنگی است. اوایل کار وقتی با دوستان در مورد مگيران صحبت میکردیم همه به ما میگفتند این کاری است که آینده دارد، هنوز هم برخی میگویند این کار آینده دارد ولی برای خودمان این آینده دیگر باید رسیده باشد!
گفتوگو با مدیر سایت مگيران، بانک اطلاعات نشریات کشور
محمدمهدي مولايي- دنياي كامپيوتر و ارتباطات
سایت مگيران (www.magiran.com) به عنوان بانک اطلاعات نشریات کشور از سال ۸۰ فعالیتش را آغاز کرده است. پوشش مطالب حدود ۱۳۰۰ نشریه و هفت روزنامه سراسری حاصل فعالیت این مجموعه اینترنتی است. مگيران که از جمله سایتهای مرجع پربیننده ایرانی است، به شکلی مستقل و بدون حمایت مجموعههای دولتی اداره میشود. تصور برخورداری از حمایتهای دولتی، آنقدر برای مگيرانیها باعث سوءتفاهم شده که در صفحه درباره سایت با فونت قرمز، خصوصی و مستقل بودنشان را از بقیه مطالب جدا کردهاند. حمیدرضا معین، مدیر سایت مگيران در گفتوگو با ما از فعالیتها، چالشها و افقهای پیشروی مگيران میگوید.
• چه زماتی کارتان را شروع کردید؟ فعالیت اولیهتان به چه شکلی بود و چه برنامهای داشتید؟
تقریبا سال ۸۰ به واسطه ارتباطاتی که با نشریات مختلف داشتیم حس کردیم وجود یک آرشیو الکترونیکی از نشریات میتواند به آنهایی که محقق یا مجلهخوان هستند کمک کند و مفید باشد. در مرحله اول قرار بود سایت به مخاطب کمک کند بفهمد مقالهای که مد نظرش است کجا چاپ شده. خودمان هم خوشبین نبودیم که نشریات همکاری کنند و بتوانیم متن کامل مقالات را داشته باشیم. در این سایت نگاه اولمان معرفی نشریات بود و در مرحله بعد انتشار فهرست مطالب نشریات. در این چند سال گام به گام جلو آمدیم و امکانات سایت را اضافه کردیم و در کنارش همکاری نشریات بیشتری را هم جلب کردیم تا سایت کاملتر شود.
• سایتهای اینترنتی غیردولتی ایرانی اغلب دو راه را پیمودهاند. برخی از جمعهای دانشجویی و دوستانه شکل گرفتهاند و با توسعه کارشان بعدا به شرکت تجاری و فعالیت اقتصادی تبدیل شدهاند و در برخی دیگر شرکت یا مجموعه اقتصادی باسابقهای بوده که بر اساس اهداف و نیازسنجی در زمینه راهاندازی سایت سرمایهگذاری کرده است. حالا فعالیت شما از کدام نوع بوده است؟ آن «ما»یی که اشاره کردید حس کرد، از کدام نوع بود؟
ما در واقع یک شرکت فعال در زمینه طراحی وب و تولید نرمافزار بودیم. اتفاقا ارتباطی که با نشریات برقرار کردیم و پیشزمینه راهاندازی مگيران شد به خاطر نرمافزاری بود که به طور اختصاصی برای نشریات طراحی کرده بودیم. در آن شرکت برای مگيران برنامهریزی انجام شد. البته از اول نگاهمان به قضیه تجاری نبود. بیشتر دوست داشتیم مگيران در مرحله اول یک کار مفید و قابل استفاده باشد، نه اینکه بلافاصله بازدهی مالی داشته باشد.
• یعنی برای کارتان پلان اقتصادی نداشتید؟
داشتیم ولی مجبور بودیم با توجه به شرایط فرهنگی به قضیه خیلی باز نگاه کنیم. ضمن اینکه در سال ۸۰ که ما کار را شروع کردیم، اینترنت هنوز در ایران فراگیر نشده بود. خود ما به زحمت یک خط اینترنت از دانشگاه شریف گرفته بودیم که سرعت آن حدود یک کیلوبایت در ثانبه بود. با این شرایط بود که ما کار را شروع کردیم. با توجه به نوع مخاطب و شرایط آن زمان فکر میکردیم که از نظر اقتصادی تا این نتیجه بدهد زمان زیادی طول خواهد کشید. لذا مگيران را در برنامههای بلندمدت شرکت قرار دادیم. ضمن اینکه فعالیتهای جاری شرکت را داشتیم، گروهی هم در زمینه مگيران فعالیت میکردند. برای شروع کار، ما سایتهای مشابه خارجی را بررسی کردیم و امکاناتشان را سنجيدیم و تلاش کردیم کار جامع و یکدستی داشته باشیم.
• پس کار شما از اول حساب شده بود. چون در وب فارسی خیلی از سایتهای پربینندهای که در حال حاضر فعالیت میکنند، به گفته مدیرانشان با انگیزههای تجربی راهاندازی شدهاند و به تدریج شکل یک فعالیت رسمی و جدی را پیدا کردهاند.
درست است. اما باید به این هم توجه کرد که در سایتهای فارسی شما اصلا نمیتوانی به طور جدی پلان اقتصادی داشته باشی. خود من هیچ سایت فارسی را ندیدهام که درآمد جدی داشته باشد. شاید به تازگی اوضاع بهتر شده باشد ولی حداقل در زمانی که ما کارمان را شروع کردیم چنین تصوری نبود.
• الان تابع همان پلان اولیه هستید؟ فعالیت مگيران الان برای شرکت درآمدزاست؟ یعنی برداشت اقتصادی از فعالیت آن میشود؟
متاسفانه هنوز نه. خیلی از پیشبینیهای اولیه ما درست در نیامده است. علیرغم اینکه سایت در حال حاضر از نظر محتوا در وضعیت خوبی است، ولی هنوز درآمدی از آن بدست نمیآید. ما دو سال است که بخشی از خدماتمان را از حالت رایگان خارج کردهایم و برای آن از کاربران پول دریافت میکنیم. اما چون پرداخت وجه در ازای خدمات آنلاین از لحاظ فرهنگی در ایران جا نیفتاده است ما هنوز به شرایطی که سایت حداقل هزینههای خودش را پرداخت کند نرسیدهایم. ما کماکان از درآمدهای دیگرمان صرف سایت میکنیم.
• یعنی میخواهید بگویید هنوز سایت شما حتی به اندازه هزینههای خودش هم درآمد ندارد؟
نه.
• پس با چه انگیزهای فعالیتتان را ادامه میدهید؟ بالاخره شما چون شرکت خصوصی هستند قاعدتا باید تابع هزینه-فایده باشید.
کمی به آینده امید داریم، کمی هم دلمان نمیآید کار را رها کنیم. ببینید الان سایت ما روزی ۴۰ تا ۵۰ هزار بیننده دارد. از طرف مجامع علمی و دانشگاهی سایت را میشناسند. حتی در بعضی واحدهای درسی مگيران به عنوان یک مرجع ثبت شده است. در برخی دانشگاهها در کارگاههای آموزشی درباره مگيران صحبت میشود. این عدهای که روزانه از سایت استفاده میکنند نیازهایشان از این طریق برآورده میشود. از طرف دیگر حجم اطلاعات موجود در سایت بسیار قابل توجه است. یعنی ما در این چند سال فهرست مطالب حدود ۴۰ هزار جلد مجله را در سایت وارد کردهایم. شما میتوانید در آرشیو ۱۳۰۰ مجله جستوجوی کامل انجام دهید. اکثر اینها نشریات علمی و تخصصی هستند. بیش از ۱۳۰ هزار متن کامل مقاله در سایت وجود دارد. ما دلمان نمیآید چنین مجموعهای را رها کنیم. دوام کار ما به روزآمد بودنش است. از طرفی امیدهایی هم به آینده بستهایم. اما فکر میکنیم اگر در شرایط فعلی هم با توجه به محتوایی که تهیه شده، کسانی که به نوع کار ما نیاز دارند اقبالی نشان ندهند و نخواهند به بقای سایت کمک کنند آن موقع است که ممکن است در آینده نه چندان دور نتوانیم این کار را ادامه دهیم، نه اینکه نخواهیم.
• الان هزینههای شما از کجا تامین میشود؟
الان هزینهها از شرکت و فعالیتهایی که خودم با همکاران دیگر انجام میدهیم تامین میشود. بخش کمی از هزینهها را درآمد خود سایت پوشش میدهد.
• در اغلب سایتها کسب درآمد از طریق آگهی یا ارائه بخشی از خدمات به صورت اشتراکی و در قبال دریافت وجه است. شما به سبب نوع کارتان احتمالا میتوانید در قالب همکاری با سازمانهای رسانهای و مراکز پژوهشی پشتیبانیهای مالی دیگر هم داشته باشید. تا الان درآمد شما از کدام نوع بوده است؟ امید دارید در آینده از چه شکلی کسب درآمد کنید؟
در مورد آگهی اینترنتی در ایران شرایط مطلوبی وجود ندارد. مدیران شرکتها هنوز به این نتیجه نرسیدهاند که تبلیغ در اینترنت میتواند برایشان بازدهی مالی داشته باشد. معدود آگهیهایی هم که وجود دارد اغلب دولتی هستند. طبیعتا در زمینه آگهی اینترنتی ما هم تابع این شرایط کلی هستیم. از طرفی تا به حال علیغم پیگیریهای جدی که در ملاقات با شرکتها و مراکز مختلف دولتی و خصوصی داشتهایم، نه برای همکاری متقابل و نه به عنوان حمایت، کسی جلو نیامده است. اما در بحث عضویت ما حدود دو سال است که دسترسی به بخشی از امکانات سایت را که خواندن متن کامل مقالات است، به عضویت و پرداخت حق عضویت سالیانه منوط کردهایم. دانشگاهها و مراکز آموزشی هم میتوانند از طریق تعریف آیپی امکان دسترسی جمعی را برای کاربرانشان فراهم کنند. این هم نوع دیگری از عضویت ماست.
با اینکه رقمی که برای عضویت مراکز اعلام کردهایم حدود دو و نیم میلیون تومان است و خیلی بالا نیست، از دانشگاهها هنوز نتیجهای نگرفتهایم. به سبب اینکه چنین کارهایی در مراکز دولتی در پروسه امور اداری قرار میگیرد. طی شش ماهی که این سرویس را ارائه میکنیم فقط ۳-۴ مرکز در این زمینه اقدام کردهاند. با افراد این مراکز آموزشی که صحبت میکنیم از سایت خیلی راضی هستند، خیلی از آنها برای نیاز شخصیشان عضویت فردی سایت را گرفتهاند، اما وقتی کار در پروسه اداری میافتد دچار مشکل میشود و بالاخره ممکن است یک نفر در یک ردهای به هر دلیلی مخالفت کند. اما امید داریم با زیاد شدن تعداد مشترکان ما در بخش مراکز آموزشی، هم تعداد استفادهکنندگان از محتوای سایت افزایش پیدا کند و هم بخشی از هزینههای سایت تامین شود. اعضای عادی هم میتوانند با پرداخت سالیانه ۱۵ هزار تومان از امکانات سایت استفاده کنند. در این بخش هم تعدادی عضو داریم.
• در زمینه عضویت عادی وضعیت چطور است؟ کاربران شما از سیستم اشتراک استقبال کردهاند؟
هنوز این قضیه کاملا جا نیفتاده است. گاهی مسائل عجیبی پیش میآید. مثلا دانشجویی تماس میگیرد و متن کامل تعدادی از مقالات سایت را میخواهد ولی حاضر نیست حق عضویت را پرداخت کند. یا تماس میگیرند که برای عضویت تخفیف بگیرند. البته ما به مناسبتهای مختلف مثل ایام نوروز، نمایشگاه کتاب و هفته پژوهش تخفیفهایی در بخش عضویت قائل میشویم، ولی به نظر من ۱۵ هزار تومان برای دسترسی به این منبع مقالات علمی-پژوهشی هزینه بالایی نیست.
• رابطه شما با نشریات به چه گونهای است؟
بخش عمده نشریاتی که ما مقالاتشان را منتشر میکنیم از بخش خصوصی هستند. ممکن است برخی سایتها بدون کسب مجوز مقالات نشریات را بازانتشار دهند و گردآوری کنند و مخاطب هم داشته باشند. ولی ما چون با نشریات ارتباط رودررو داریم، نمیتوانیم اینکار را بکنیم، ضمن اینکه اصلا معتقدیم اینکار صحیح نیست. لذا با خدمات مختلفی که به نشریات میدهیم، تلاش میکنیم به آنها بقبولانیم که حضور در مگيران به نفع آنهاست. عمده نشریات هم نگاهشان به این قضیه منطقی است و نگاه مثبتی به مگيران دارند.
• من سئوالم را به طور واضحتر و صریحتر میپرسم. شما محتوای تولید شده نشریات را به صورت آنلاین عرضه میکنید. توافقی با نشریات دارید که مثلا محتوای آنها را خریداری میکنید؟ البته شاید در فضایی که بحث کپیرایت جدی نیست این مدل ایدهآل به نظر برسد، اما به هر حال روند منطقی باید اینگونه باشد.
درست است. اما ما هم به خاطر مشکلات خودمان نمیتوانستیم به خریدای محتوا فکر کنیم. از طرفی تعداد نشریات بسیار زیاد بود و از طرف دیگر ممکن بود رقمهای متنوعی مطالبه شود. پس ما روشهای دیگری در پیش گرفتیم. ما چند دوره فعالیت داشتیم. در شروع کار فهرستی از مطالب نشریات را تهیه و در سایت منتشر میکردیم. در مرحله بعد همکاری ما با نشریات به اینگونه بود که از نشریات میخواستیم در بحث مالی مشارکت کنند. ما فهرست مطالب نشریات را در سایت به رایگان قرار میدادیم، اما نشریاتی که مایل بودند متن مقالاتشان به صورت کامل در سایت قرار گیرد به ما هزینه پرداخت میکردند. به این ترتیب نشریات پول میدادند که در سایت قرار بگیرند و خواننده بیشتری داشته باشند، در مقابل مخاطب به رایگان استفاده میکرد. بر اساس طرح اولیه هدف ما این بود که مخاطب را به چنین سرویسي عادت دهیم و نشان دهیم میشود چنین سایتی وجود داشته باشد و از امکاناتش استفاده کرد. ما ناچار بودیم اول مخاطب را با کارمان آشنا کنیم تا کاربران بفهمند چنین سایتی در ایران وجود دارد. در مرحله بعدی یعنی دوره سوم فعالیت ما، دیگر نشریات پولی پرداخت نمیکنند.
• در دوره دوم فعالیتتان که قرار بود نشریات به شما پول پرداخت کنند، از طرف نشریات با شما همکاری میشد؟
نکتهای در مورد سایت ما وجود دارد که به اشتباه برخیها تصور میکردند و میکنند که با حمایت دولتی اداره میشود. در نگاه اول به نظر میرسد چنین سایتی باید پشتوانه دولتی داشته باشد. با وجود این ما همه کارهایمان را از روز اول خودمان انجام دادیم و هیچ پشتیبانی و رابطهای با نهادهای دولتی نداریم. ما در این سالها چوب این قضیه را خوردهایم و بدون اینکه از ما بپرسند با تصور اینکه ما دولتی هستیم برای ما مشکل ایجاد کردهاند. بارها پیش آمده با این تصور پول ما را پرداخته نکردهاند. حتی گاهی از نشریات با ما تماس میگیرند و از ما وام میخواهند!
• رسیدیم به دوره سوم فعالیتتان که دیگر نشریات به شما پول پرداخت نمیکنند.
بله. ما تا سال ۸۵ از نشریات هزینه دریافت میکردیم و بعد از آن بود که وارد دوره جدید فعالیتمان شدیم. در این دوره ما تصمیم گرفتیم حجم نشریات سایت را افزایش دهیم ولی دیدیم همه نشریات توان پرداخت هزینه ندارند، یا برخی دارند و این ماجرا برایشان اهمیت ندارد و تمایلی ندارند. پس ما تعداد نشریات را افزایش دادیم و دیگر از نشریات هزینه دریافت نکردیم، از طرف دیگر تصمیم گرفتیم هزینه را از کاربر دریافت کنیم. چون اینترنت در جامعه تا حدی فراگیر شده بود و پرداخت اینترنتی هم به تدریج راه افتاده بود. اعلام کردیم هرکس میخواهد از امکانات کامل سایت استفاده کند عضو شود و حق اشتراک پرداخت کند. در واقع الان حدود ۲ سال است که بجای نشریات از کاربران پول میگیریم. البته همانطور که گفتم درآمدی که از این بخش حاصل میشود هنوز هزینهها را جبران نمیکند و سایت با حمایت مالی که به آن تزریق میشود ادامه حیات میدهد. ضمن اینکه هنوز تعدادی از نشریات هستند که به سایت هزینه پرداخت میکنند، ما هم در قبال آن، دسترسی به مقالات این نشریات را برای کاربران رایگان گذاشتهایم. اینها نشریاتی هستند که خودشان علاقه دارند از این طریق مطالبشان بیشتر دیده شود.
• در دورههای فعالیتتان پیش آمده نشریاتی مخالف انتشار مطالبشان در مگيران باشند؟
بله. الان ما مطالب حدود ۱۲۰۰ نشریه را فهرست میکنیم که از میان اینها ۴۰۰ نشریه به صورت متن کامل قرار میگیرند. بقیه اینها یا مخالف انتشار کامل مطالبشان هستند یا اینقدر گرفتار هستند که حوصله همکاری با ما را ندارند.
• در برنامهتان قرار نیست به دوره چهارمی هم برسید که محتوای نشریات را خریداری کنید یا به آنها در قبال بازانتشار مطالبشان پولی پرداخت کنید؟
الان هم ما به مدل خاصی از همکاری با نشریات رسیدهایم. چون برخی نشریات نگران کاهش فروش یا اشتراک مجلهشان هستند ما با آنها بهصورت مشارکتی همکاری میکنیم. چون نشریات از نظر نوع و سطح با هم متفاوت هستند ارزشگذاری و قیمتگذاری برای آنها کار پیچیدهای است. ما هم آنقدر سرمایه نداریم که بخواهیم حق کامل مطالب نشریات را از آنها بخریم. پس ما اعلام کردیم از محل حق عضویتهایی که از کاربران دریافت میکنیم، ۳۰ درصد آنرا به نشریات اختصاص میدهیم. الان سالانه به نسبت تعداد مقالاتی که از هر نشریه خوانده شده است این ۳۰ درصد را بین نشریات توزیع میکنیم. به نظر ما با توجه به شرایط، این بهترین مدل همکاری متقابل است که میتوانیم با نشریات داشته باشیم. به این ترتیب هر مجله به نسبت تعداد مخاطبی که دارد درآمدی دریافت میکند. از طرف دیگر هر چه تعداد اعضای ما افزایش پیدا کند رقم پرداختی ما به نشریات بیشتر میشود.
• حالا واقعا رقمی که به نشریات پرداخت میکنید در حد قابل توجهی است؟ خودتان گفتید که از محل کاربران درآمد بالایی ندارید. حالا ۳۰ درصد این درآمد کم را بخواهید بین ۴۰۰ نشریه تقسیم کنید قاعدتا نباید رقم قابل توجهی شود که نشریات بتوانند روی آن حساب کنند و نگرانیشان برطرف شود.
ببینید به هر حال هر کاری را باید از جایی شروع کرد. ما نمیتوانستیم به نشریات بگوییم شما بیایید مطالبتان را اینجا قرار دهید و توقعی هم نداشته باشید.
• بله. طرح شما برای همکاری مدل خوبی است. اما سئوال من این است که این همکاری در حال حاضر برای نشریات بازده اقتصادی هم دارد یا کار شما فعلا حالت سمبولیک دارد؟
بستگی به نگاه مدیران نشریات دارد. البته فعلا برای هیچ نشریهای منبع درآمد قابل اتکایی نیست. اصلا در ایران هنوز هیچ کار اینترنتی نتوانسته است منبع مالی قابل اتکایی شود. ما با این کار به نشریات نشان دادیم که قرار نیست انتشار مطالبشان روی مگيران باعث کاهش فروش مجله یا ضرر مالی برای آنها شود. دخل و خرج نشریات با خودشان است و قرار نیست عرضه نسخه الکترونیکی محل درآمد جدی برای آنها باشد. اگر ما کاربران و درآمدمان را بیشتر کنیم، مقالات بیشتری خوانده میشود و پول بیشتری هم به نشریات میرسد. در واقع ما تلاش میکنیم حلقه اتصال نشریات و مخاطبان باشیم. تصور میکنیم اگر این دو به هم وصل شوند سایت هم میتواند خودش را بچرخاند.
• چقدر به اضافه شدن تعداد کاربران سایت امید دارید؟
خیلیها با ما تماس میگیرند و تقاضای اشتراک میدهند ولی میگویند حوصله نداریم برای پرداخت حق عضویت به بانک مراجعه کنیم. مشکل اصلی ما بانکهایی هستند که هنوز امکان پرداخت آنلاینشان را راهاندازی نکردهاند. این گله به دولت وارد است که علیرغم همه تبلیغاتی که در زمینه تجارت الکترونیکی میشود، حداقل امکان پایهای را هنوز فراهم نکرده است. الان فقط پنج بانک خصوصی و یک بانک دولتی امکان پرداخت آنلاین را فراهم کردهاند. ولی اکثر کسانی که میخواهند حق عضویت را آنلاین پرداخت کنند در این بانکها حساب ندارند. اگر همه بانکهای ما مخصوصا بانکهای اصلی و پرمشتری یعنی ملی و صادرات که اغلب کاربران در آنها حساب دارند، امکان پرداخت آنلاین را فراهم کنند به نظر من یک تحول جدی در زمینه تجارت الکترونیکی اتفاق میافتد. در واقع رشد کار ما و کارهای مشابه ما فقط به خودمان بستگی ندارد. به مجموعهای از عوامل جانبی و امکاناتی که دیگران باید فراهم کنند بستگی دارد.
• الان اوضاع دخل و خرج شما دقیقا به چه صورتی است؟ ادامه فعالیتتان تا چه اندازه توجیه اقتصادی دارد؟
درآمد ما حدود یک چهارم هزینه سالیانه است. از این حدود یک سوم را هم به نشریات میدهیم. پس هیچجوری نمیشود به قضیه اقتصادی نگاه کرد. ما هزینههایی مثل نیروی انسانی، تبلیغات و معرفی سایت، بحث فنی و اجاره سرور میزبانی وب و هزینههای سختافزاری و اتصال به اینترنت در دفتر کار داریم. همینطور هزینهای هم صرف مذاکره با نشریات میشود. ما با دو هزار نشریه سروکار داریم و در سطوح مختلف در طول سال با آنها تماس داریم. ضمن اینکه علاوه بر هزینههای نگهداری سایت، هزینههای توسعه را هم داریم و هر چند وقت یکبار امکانات جدید و همینطور تعداد نشریات جدیدی به سایت اضافه میکنیم.
• فکر میکنید تا چه زمانی به این ترتیب میتوانید ادامه کار بدهید؟ ظاهرا در بحث جلب مخاطب و همکاری نشریات تا حدی موفق بودهاید، برنامهای دارید که از نظر اقتصادی هم اوضاع شما بهتر شود؟
ما نمیتوانیم روی مخاطب فردی حساب زیادی باز کنیم، اما امیدواریم طی امسال روی مخاطبان گروهیمان به نتیجه برسیم. در واقع نهادها، شرکتها، مراکز آموزشی و سازمانها میتوانند مشتریان اصلی ما باشند. فکر میکنیم اگر بتوانیم نشریات بیشتری را روی سایت قرار دهیم، شاید بتوانیم این نوع مخاطبان را بهتر جلب کنیم. دوست نداریم به این فکر کنیم که روزی سایت را ببندیم و کنار بگذاریم، چون امکانات و حجم اطلاعات قابل توجهی دارد و مخاطبان زیادی هستند که از آن استفاده میکنند، ولی اگر اوضاع همینطور پیش برود طبیعتا ممکن است در درازمدت از پس این همه کار برنیاییم.
ادامه کار ما کمک نشریات و مخاطبان را میطلبد. در مورد سازمانها و نهادها هم استفاده از خدمات مگيران هم میتواند به رشد مجموعهشان کمک کند و هم اینکه حمایت از یک حرکت فرهنگی است. اوایل کار وقتی با دوستان در مورد مگيران صحبت میکردیم همه به ما میگفتند این کاری است که آینده دارد، هنوز هم برخی میگویند این کار آینده دارد ولی برای خودمان این آینده دیگر باید رسیده باشد!
)
ملاقات رو در رو، بهتر از سایتهای دوستیابی
ایتنا – بهترین راه برای این که بفهمید آیا شما با شخصی دیگر سازگاری دارید و به اصطلاح با هم جور هستید ...
