توليد كنيم يا نكنيم؟
نگاهي به وضيعت توليد در زمينه فناوري اطلاعات-1
ياشار بهمند- حياتنو
اشاره: هفته گذشته از روز شنبه تا سهشنبه كشور امارات و منطقه دوبي ميزبان يكي از بزرگترين نمايشگاههاي جهان در زمينه فناوري اطلاعات بود. هر ساله در بحبوحه برگزاري جيتكس در زمينه حضور شركتهاي ايراني نقدها و نظرات متفاوتي شنيده ميشود و كارشناسان امر در اين زمينه اظهار نظر ميكنند. به طور كلي ميتوانيم شركتكنندگان ايراني نمايشگاه GITEX را به دو دسته تقسيم كنيم. اولين گروه آناني هستند كه چيزي براي عرضه در نمايشگاه دارند و به نوعي ميتوان آنان را توليدكننده تلقي كرد. اما دسته دوم كساني هستند كه به عنوان نمايندگان فروش در نمايشگاه حاضر ميشوند و عملا به عنواني بالاتر از توزيعكنندگي قناعت نميكنند. اما آنچه اهميت دارد و مشهود است اين كه شركتهاي ايراني كه به منظور ارائه محصول توليدي خود در نمايشگاهها حضور مييابند هميشه در اين نمايشگاهها موفقند. در اين شماره به عنوان مقدمهاي بر بحث توليد در زمينه فناوري اطلاعات به معرفي شاخههاي مختلف توليد در زمينه فناوري اطلاعات و ضرورت آن اشاره ميشود. البته در شمارههاي بعد به بحث توليد فناوري اطلاعات از ابعاد ديگري خواهيم پرداخت.
وارد شدن در چرخه توليد
تا چه زماني ميخواهيم يك مصرف كننده صرف باشيم؟ اين سئوالي است كه تك تك ما بايد از خود بپرسيم. اين سئوال فقط در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات نيست بلكه در تمام صنايع ميتوان اين سئوال را از خودمان بپرسيم.
اين سئوالي است كه نه تنها مديران بلكه تمام افراد بايد از خود بپرسند. به نظر نگارنده پاسخ به چنين پرسشهايي بوده كه امروز به صورت خودكفايي در حوزههاي مختلف نتيجه داده است و نمونه آن را ميتوان در مورد كشاورزي و بخصوص محصول گندم ديد كه روزي ما به عنوان واردكننده بوديم ولي امروز در زمينه توليد اين محصول به خودكفايي رسيدهايم.
البته اينكه كشوري بتواند در تمام زمينهها توليدكننده باشد به نظر غيرممكن ميرسد و هر كشور بايد با توجه به اولويتهاي موجود و تواناييهاي داخلي در چند بخش خاص اقدام به توليد و در ادامه صادرات نمايد. البته بخث اينكه بايد در كداميك از صنايع وارد شد، در اين مجال نميگنجد ولي به ذكر اين نكته قناعت ميكنيم كه به اعتقاد بسياري از كارشناسان وارد شدن هر كشور در تعدادي از فناوريهاي نوين و پيشرفته الزامي و استراتژيك است.
اين كارشناسان فناوري اطلاعات را يكي از فناوريهاي نويني ميدانند كه خود ميتواند كمك زيادي به رشد ديگر فناوريها كند و سرمايهگذاري بر روي آن ميتواند به رشد ديگر فناوريها كمك كند.
فناوري اطلاعات، انقلاب تكنولوژيكي عصر نوين
مطالب اين بخش از مقاله را بارها و بارها شنيدهايد ولي به قدري مهماند كه تكرار دوباره آنها مشكلي ايجاد نميكند، چرا كه ابعاد پيامدهايي كه به كارگيري فناوري اطلاعات در جهان بوجود آورده به قدري عظيم است كه قابل كتمان نيست و وجوه مختلف و گوناگون اين تاثيرگذاري را ميتوان در تمام آحاد جامعه مشاهده كرد.
فناوري اطلاعات و ارتباطات به عنوان يک فناوري جديد در دهه 90 وارد بازار شد و به سرعت توسعه يافت. اين فناوري به دليل عمومي بودن آن با ساير فناوريها تفاوت اساسي دارد، به اين معني که تنها در حوزه فعاليت خود تاثيرگذار نيست، بلکه در کل فعاليتهاي اقتصادي و غيراقتصادي تاثير بسزائي در تسهيل انجام امور و بالا بردن بهرهوري و کارائي دارد. طي دهه گذشته، توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در گستره جهاني شتاب قابل توجهي داشته است، توسعه فزاينده اقتصاد جهاني نيز به اين امر دامن زده است.
پيشرفتهاي فناوري، رقابت بيشتر، و کم کردن محدوديتهاي تجاري باعث کاهش قيمت کالاها و خدمات فناوري اطلاعات و ارتباطات شده است که اين امر به نوبه خود انگيزهاي قوي براي جايگزيني ساير اشکال سرمايه و نيروي کار با تجهيزات فناوري اطلاعات و ارتباطات به وجود آوردهاست
بنابراين، سرمايهگذاري در اين فناوري در کشورهاي توسعهيافته و در حال توسعه اساساً افزايش يافته است. در اين بخش از سخنان وزير ارتباطات و فناوري اطلاعات كمك ميگيريم. محمد سليماني معتقد است بدون توجه به فناوري اطلاعات، دستيابي به توسعه صادرات، رشد مناسب اقتصادي و صنايع نوين دشوار است. سليماني ميگويد: علاوه بر نقش اساسي و عميق فناوري اطلاعات در زندگي انسانها، عملكرد سازمانها و تغيير نگرش افراد و تحول در فرهنگ اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي جامعه، اين بخش سهم زيادي در رشد مطلوب اقتصادي كشورها دارد.
در كداميك از بخشهاي فناوري اطلاعات توليد كنيم
فناوري اطلاعات و ارتباطات خود به دو بخش اصلي تقسيم ميشود. سختافزار و نرمافزار. توليد در هريك از اين دو بخش به صورتهاي متفاوتي امكانپذير است. البته بايد در نظر داشت كه بازار سختافزار بزرگتر و نمايانتر از نرمافزار است ولي توليد در نرمافزار آسانتر و راحتتر است. البته بجز اين دو بخش توليد محتوا، فعاليتهاي خدماتي و چندين مورد را نيز ميتوان افزود كه نا آشناتر از دوتاي اولند و در جايگاه خود به بررسي آن ميپردازيم.
سختافزار
توليد در اين زمينه خود ميتواند به چند مدل زير تبديل شود:
توليد برند: اين مدل يكي از روشهاي نوين و جهاني توليد است. به نحوي كه شركتهاي بزرگ تجاري در حال حاضر بيشترين حجم محصولات خود را به اين روش توليد مينمايند. در اين روش سرمايهگذار با شناخت بازار بيشترين توان خود را معطوف به گسترش شبكه فروش ميكند. اين سرمايهگزار ديگر در زمينه احداث كارخانه سرمايهگذاري نميكند بلكه توليد را به كشورهايي محول ميكند كه در آنجا نرخ توليد پايين است و توليدكننده نيز برحسب سفارش سرمايهگذار جنس را با برند ويژه آن سرمايهگذار توليد ميكند
نمونه موفق اين مدل توليد در بازار جهاني آديداس است. محصولات اين شركت بيشتر در آسياي جنوب شرقي و چين توليد ميشوند و در بازارهاي جهاني با برند اين شركت به فروش ميروند. در ايران شركت فراسو به سراغ اين مدل از توليد رفته و آنجه از شواهد و قراين موجود است در اين روش موفق بوده است.
مونتاژ: اين مدل توليد بيشتر به كشورهايي اختصاص دارد كه از تكنولوژي بالايي برخوردار نيستند. در اين نمونه سرمايهگذار ضمن تماس با كارخانجات موفق خارجي بر سر توليد يك يا چند مدل ويژه توافق صورت ميدهد. كارخانه اصلي با ارسال قطعات اوليه محصول به كشور مبدا و سرمايهگذار با احداث كارخانهاي براي مونتاژ اين تعهدات را انجام ميدهند. بايد اشاره كنيم به دليل سطح بالاي تكنولوژي و رقابت جهاني بيشتر توليدات انجام گرفته در كشورهاي جهان سوم از اين نوع است.
البته برخي كارشناسان معتقدند مونتاژ پيش درآمد توليد واقعي است ولي اگر در قراردادهاي توليدي به نكاتي همچون انتقال تكنولوژي اشاره نشده باشد، (كه غالبا چنين است) كارخانجات مونتاژي هيچگاه موفق به توليد نخواهند شد. در ايران بيشتر توليدكنندگان ما مونتاژكننده هستند و كمتر مونتاژ كنندهاي به سمت توليد واقعي در پيش است البته چندي است تعدادي از كارخانجات IT به سمت توليد واقعي معطوف شدهاند كه اميدواريم اين حركتها ادامه يابد.
توليد سختافزار كارخانهاي: اين گونه از توليد به مراتب سنگينترين نوع توليد در تمام زمينهها بخصوص فناوري اطلاعات است و صد البته كه اگر موفق شود خوشنامترين، بهترين و سودآورترين آنها. در اين روش توليدكننده مجبور به رقابت در بازاري است كه در آن رقابتها بسيار فشرده و تنگاتنگ دنبال ميشود و هر روز اخبار تازهاي از آن ميشنويم.
سرمايهگذاران كارخانجات توليدي مجبورند بخش تحقيق و توسعه خود را فعال كنند چرا كه در اين بازار، گوي رقابت را توان سرمايهگذار و خلاقيت و نوآوري محققان بخش R&D ميربايد.
نرمافزار
توليد در سختافزار شباهت زيادي به توليد در عرصهها و حوزههاي ديگر دارد ولي در نرمافزار چنين نيست و هيچيك از حوزهها را نميتوان يافت كه با توان مالي كم بتوان چنين درآمدي كسب كرد. فعاليت در حوزه نرمافزار براي كساني كه با تفكرات قديمي وارد ميشوند كمي سخت و باورناپذير است.
توليد در نرمافزار نيز همچون سختافزار به بخشهاي مختلفي تقسيم ميگردد:
توليد محصول ويژه: پيشبيني موفقيت اين روش در ايران كمي دشوار به نظر ميرسد ولي در بازارهاي جهاني اين روش بسيار موفق است. شايد بتوان مهمترين دليل آن را عدم رعايت كپيرايت در ايران دانست و شايد به همين دليل است كه برخي محصولات نرمافزاري ايراني در داخل مرزها منتشر نشده است.
انجام پروژههاي سنگين نرمافزاري: در اين زمينه از يك سو خوشحاليم و از سويي متاسف. خوشحال از آن بابت كه متخصصين نرمافزاري داخلي ما از متخصصان نرمافزار خارجي چيزي كم ندارند و توان اجراي اين پروژهها را دارند ولي متاسفيم كه توان مديريت پروژههاي داخلي را نداريم چه برسد به پروژههاي خارجي. در اين روش مهمترين عامل نيروي مديريتي است كه متاسفانه در ايران آنچه يافت نميشود بخصوص در زمينه نرمافزار مديريت است.
انجام كارهاي سفارشي (انجام پروژههاي برونسپاري): در اين روش شركت نرمافزاري مادر بخشهاي مختلف يك پروژه را بين چند شركت تقسيم ميكند. اين روش به اين دليل مورد استقبال قرار گرفته كه شركت مادر ميتوانسته در هر بخش از متخصصترين افراد و شركتها استفاده كند. متخصصان ايراني در چند ساله اخير نشان دادهاند كه ميتوانند در انجام پروژههايي كه به صورت برونسپاري انجام شود موفق شوند و دليل آن را ميتوان در مديريت خارجي اين پروژهها جستوجو كرد.
مشكلات توليد
از اظهارنظر در اين زمينه پرهيز ميكنم و فقط به ارائه چند مورد اظهار نظر اكتفا ميكنم:
رييس سنديكاي توليدكنندگان فناوري اطلاعات گفت: با شرايط موجود توليد فناوري اطلاعات در كشور در وضعيت مطلوبي قرار ندارد. محمدحسن محبي افزود: ابزار حمايت از توليد فناوري اطلاعات در دست دولت است، و بايد هزينه توليد در اين بخش كاهش يابد.
وي ادامه داد: فناوري اطلاعات جداي از صنعت كشور نيست، سرمايهگذاريها در اين حوزه بايد زود به جواب برسد و سرعت عمليات، بهرهبرداري و سرعت برداشت از محصول IT بايد زياد باشد و گفت: فرصت ريسك در بازار IT چه در حوزه نرمافزار و چه سختافزار وجود ندارد. محبي تصريح كرد: مهمترين ويژگي فناوري اطلاعات تغييرات سريع آن است، پس بايد اين مهم مورد توجه قرار گيرد.
وي ادامه داد: مسئولان در حوزه نرمافزار بيشتر تمايل به خريد نرمافزار از خارج دارند تا اينكه در اين حوزه سرمايهگذاري كنند. وي تاكيد كرد: حوزه مخابرات كشور ما توانايي اين را دارد كه بخش عمدهاي از نيازهاي كشور را پوشش داده و تامين كند. وي تاكيد كرد: با بررسيهاي كارشناسي ميتوانيم در زمينه فعاليتهاي حوزه نرمافزار موفق باشيم.
به دليل عدم رعايت قوانين بينالمللي، نرمافزار در ايران فاقد پشتيباني است و آموزشهاي خاصي هم در اين رابطه نداريم. محمدرضا طلايي رئيس اتحاديه صادركنندگان نرمافزار ايران ضمن بيان مطلب فوق افزود به خاطر نرمافزارهاي خارجي غيرمجازي كه انجام داده ميشود توليد اين صنعت را در كشور دچار مشكل ميكنيم و درصد اطمينان كشورهاي خارجي را به خود كم ميكنيم و بازاريابي دچار خلل ميشود.
وي گفت در حال حاضر شركتهاي ايراني به سمتي ميروند كه با كشورهاي اروپايي براي توسعه نرمافزار وارد مذاكره شوند، البته شركتهاي اروپايي به دليل عدم رعايت قوانين بينالمللي در كشور ما، مانند كپيرايت صلاح نميدانند كه با شركتهاي ايراني كار كنند همچنين كيفيت استانداردهاي بينالمللي در كشور ما، رعايت نميشود.
با توجه به اينكه امتيازاتي از جمله قيمت پايين محصول در ايران وجود دارد اما دلايل ديگر براي همكاري نكردن شركتهاي خارجي محكمتر است. وي افزود صادرات نرمافزار به عنوان يك صنعت سبز، كمترين ميزان مصرف انرژي يا منابع معدني را داشته و با سرمايهگذاري اندك (در مقايسه با ساير صنايع) و استفاده از دانش و نيروي انساني موجب توسعه اقتصادي و اشتغالزايي در كشور ميشود.
با مطالعه دقيق بر عملكرد كشورهايي نظير هند، پاكستان و مالزي در خصوص صادرات فناوري اطلاعات ميتوان نتيجه گرفت ابتدا دولتها با حمايت از شركتهاي فعال در زمينه فناوري اطلاعات و برنامهريزي و سرمايهگذاري مناسب امكان رشد و توسعهشان را فراهم آورده و در حال حاضر شاهد بازگشت سرمايهگذاري و رشد صادرات كشورشان هستند.
ميتوان از هندوستان با ميزان 8/7 ميليارد دلار صادرات فناوري اطلاعات به عنوان يكي از پيشگامان صادرات نرمافزار نام برد كه حتي از دفاتر نمايندگياش جهت معرفي پتانسيلها و توانمنديهاي صادرات نرمافزار استفاده نموده است.