مينو مومني - شرق - شركت‌هاي ICP ترجيح دادند به جاي آنكه منتظر ليست فيلترينگ از مراجع قضايي و يا مخابرات بمانند خود به استقبال آن بروند و به نوعي فيلترينگ را خودسرانه انجام بدهند. به اين ترتيب كاربران روز به روز با انبوه سايتهايي مواجه شدند كه دلايل فيلترينگ آنها را نمي فهميدند. شركت‌هاي ICP ترجيح مي‌دادند كه انتقادات كاربران و حتي كاهش خريد اينترنت را تحمل كنند تا خود را در مقابل مراجع قضايي ببينند.

انتظار براي گشايش
فيلترينگ هنوز معضل اصلي كاربران ايراني
كاربران ايراني حالا خيلي هم تعجب نمي‌كنند سايتي كه تا روز قبل دسترسي به آن آزاد بوده بدون هيچ اعلام و دليلي مسدود شده باشد. عدم دسترسي به يك سايت و راه‌هاي دور زدن فيلترها حالا جزو مهم‌ترين حرف‌هاي رد و بدل شده ميان كاربران اينترنت است و كمتر كاربري را مي‌توان يافت كه با شكل فعلي فيلترينگ در هنگام استفاده از اينترنت به مشكل برنخورده باشد. حالا مي‌توان به صراحت گفت كه فيلترينگ اينترنت نيز مثل همه ديگر پيشرفت‌هاي كشور در عرصه فناوري اطلاعات طي‌سال هاي اخير رشد كرده و قوي‌تر و پيشرفته‌تر شده است، در واقع حالا حتي وضعيت به گونه‌اي شده كه برخي شركت‌هاي خصوصي در اين زمينه به فعاليت مي‌پردازند و با دريافت مبالغي كلان از قبال پروژه‌هاي تعريف شده مشغول تهيه و توليد نرم‌افزارهايي هستند كه اينترنت را به شكلي دقيق‌تر و بنا به خواسته و سليقه كارفرمايان پالايش كند.

فيلترينگ اينترنت در ايران سابقه‌اي به اندازه خود استفاده از اين شبكه دارد. تقريباً از بدو ورود اين پديده تازه ارتباطي، موضوع عرضه نامطلوب محتواي آن نيز مطرح شد. مخالفت‌هايي كه در آغاز با اينترنت صورت مي‌گرفت تا همين الان بيشتر روي موضوع محتواي غيراخلاقي اينترنت تمركز كرده و با توجه به فضاي آزادي كه اينترنت در اختيار كاربران قرار مي‌دهد همواره اين نگراني وجود داشته كه دستيابي به محتواي نامطلوب توسط كاربران به نوعي به فضاي جامعه و خصوصاً نسل جوان آسيب برساند، با اين حال نوع و شكل فيلترينگ اينترنت طي سال‌هاي گذشته كاملاً تغيير كرده است.

• يك پديده شوم
هنوز هم مي‌توان سخنراني‌ا و مطالبي را به يادآورد كه اينترنت را به خاطر عرضه همين موارد يك پديده شوم و مخرب معرفي و عملاً خواستار جلوگيري از دسترسي كاربران به آن مي‌وند. با اين همه حداقل فايده‌ي كه توسعه اينترنت و ابزارهاي ارتباطي مرتبط با تكنولوژي اطلاعات به همراه داشته اين بوده كه ديگر از مخالفت با اصل اينترنت در كشور خبري نيست و موضوع به پالايش آن محدود شده است. با اين همه روند پالايش اينترنت طي دو سال اخير -به خصوص-به گونه‌ي بوده كه سطح توقعات كاربران اينترنت را به شكلي چشمگير افزايش داده است. در واقع تا قبل از تنها مصوبه دولتي در اين زمينه -مصوبه شوراي عالي انقلاب فرهنگي- اينترنت به شكلي پراكنده و خودسرانه از سوي شركت‌هاي خدمات دهنده و يا مخابرات مورد فيلتر قرار مي‌گرفت اما اين مصوبه با تشكيل شوراي سه نفره -كه بعداً به ? نفر افزايش يافت- متشكل از نهادهاي مسئول فرهنگي و امنيتي و مخابراتي عملاً بحث فيلترينگ اينترنت و پالايش صفحات اينترنتي را به شكلي قانوني مورد توجه قرار داد. شيوه كار كميته سه نفره (كه هيچ گاه اعضاي آن حاضر به ارائه اطلاعات و دلايل فيلترينگ يك سايت نشدند) بدين گونه بود كه آنها با بررسي محتواي سايت‌هاي مختلف و ارائه ليست‌هايي به مخابرات (شركت ارتباطات داده‌ها) خواستار مسدود كردن آن مي‌شدند. با توجه به مفاد مصوبه شوراي عالي انقلاب فرهنگي مبني بر ارائه اينترنت از مبادي خاص (مخابرات و تعدادي از شركت‌هاي خصوصي تحت عنوانICP) چنين ليستي بلافاصله از سوي شركت‌هاي ارائه دهنده خدمات روي اينترنت اعمال مي‌شد. اما با وجود تلاش سال‌هاي گذشته پراكندگي شركت‌هاي ISP و راه‌هاي متعدد عبور از فيلترينگ و از همه مهم‌تر خواست عمومي كاربران اينترنت مبني بر استفاده از اينترنت آزاد و بدون محدوديت عملاً سايت‌هاي مختلفي از گردونه غربال بيرون مي‌ماندند. حضور يك بخش قضايي در زمينه فيلترينگ كه از اواخر سال قبل با احضار مديران شركت‌هاي ICP آغاز شد عملاً موج تازه‌اي از فيلترينگ را آغاز كرد.

به گفته مديران اين شركت‌ها از آن پس مقامات قضايي نيز مرتباً ليست‌هاي متعددي از سايت‌هاي مختلفي كه بايد فيلتر شوند را در اختيار آنها قرار مي‌دادند و يا به طور عمومي خواستار حذف گروهي از سايت‌ها با موضوعي مشخص مي‌شدند. ورود متولي دوم به عرصه فيلترينگ عملاً اين بخش را به وضعيت آشفته‌اي دچار كرد به طوري كه كاربران تفاوت بين فيلترينگ دو كارت اينترنتي خريداري شده را به خوبي حس مي‌كردند، برخي از كارت‌ها حتي سايت‌هاي معمولي را نيز فيلتر كرده بود و برخي ديگر به همان سايت‌هاي هميشگي بسنده كرده بودند.

• خودفيلتري
ماه‌هاي پاياني سال 83 مصادف شد با خودفيلتري بسياري از شركت‌هاي ICP به گونه‌اي كه تفاوت در محتواي فيلتر شده توسط اين شركت‌ها به اندازه‌اي بود كه اين پرسش پيش مي‌آمد كه مگر اين شركت‌ها ليست فيلترينگ را از چند منبع دريافت مي‌كنند؟ با جست‌وجوهاي به عمل آمده و برخي اعتراض‌ها در اين زمينه مشخص شد كه پس از برخوردهاي سال گذشته بسياري از شركت‌هاي ICP ترجيح دادند به جاي آنكه منتظر ليست فيلترينگ از مراجع قضايي و يا مخابرات بمانند خود به استقبال آن بروند و به نوعي فيلترينگ را خودسرانه انجام بدهند. به اين ترتيب كاربران روز به روز با انبوه سايت‌هايي مواجه شدند كه دلايل فيلترينگ آنها را نمي فهميدند. كار حتي تا فيلترينگ سرويس‌هاي ايميل هم پيش رفت و به رغم اين كه اين كار اعتراضات كاربران را برمي‌انگيخت اما شركت‌هاي ICP ترجيح مي دادند كه انتقادات كاربران و حتي كاهش خريد اينترنت را تحمل كنند تا خود را در مقابل مراجع قضايي ببينند.

از حدود يكي دو ماه قبل اما تعدادي از شركت‌هاي ICP كار فيلترينگ خود را به صورت پيمانكاري به يك شركت ايراني سپردند تا با استفاده از آنچه كه فيلترينگ بومي خوانده مي‌شد محتواي اينترنت به شكل گسترده و دقيق‌تري مورد غربال قرار گيرد. در همين راستا تعداد بسيار زيادي از سايت‌هاي جست‌وجو و يا مديريت عكس مثل فليكر يا كوربيس تنها به خاطر انتشار معدودي عكس غيراخلاقي مورد فيلتر قرار گرفتند.
اين در حالي بود كه به گفته كارشناسان حتي مي شد همان تعداد عكس را به طور خاص فيلتر كرد بدون اين كه جلوي دسترسي كاربران به ديگر عكس‌هاي مفيد اين مجموعه را گرفت. نمونه چنين كاري حتي با پيشرفته شدن سيستم فيلترينگ در مورد كلمات صورت گرفت به طوري كه در بسياري از اين شركت‌ها اساساً جست‌وجوي كلمه انگليسي زن (woman) و يا كلمات مشابه را به طور كلي غيرقابل دسترسي كرده‌اند و حتي در اين زمينه تعداد زيادي از سايت‌هاي فارسي كه اساساً هيچگونه محتواي غيراخلاقي و سياسي نداشته‌اند صرفاً به خاطر داشتن برخي كلمات در نام و يا محتواي سايتشان غيرقابل دسترس شده‌اند.
استفاده از فيلترينگ وطني در حالي صورت مي‌گيرد كه پيش از اين اعلام شده بود كه مخابرات براي خريد تجهيزات فيلترينگ آمريكايي بيش از هفت ميليون دلار هزينه كرده است، هزينه‌اي كه به گفته كارشناسان مي‌توانست صرف توليد محتواي سالم فارسي روي وب شود و يا همچون ديگر كشورهاي جهان شيوه‌هاي معقول‌تري از فيلترينگ (استفاده از فيلتر در كامپيوترهاي كاربر) را تبليغ و ترويج كند.
شكل و شيوه فيلترينگ خودسرانه شركت‌هاي ICP و ISP به گونه‌اي طي ماه‌هاي اخير رشد پيدا كرد كه هفته قبل مدير روابط عمومي شركت مخابرات در گفت‌وگو با خبرگزاري ايسنا اين كار را غيرقانوني خواند و از شركت‌ها خواست تنها به فيلترينگ سايت‌هايي بپردازند كه به آنها اعلام مي‌شود. حرف‌هاي اين مدير مخابرات البته با حرف‌هاي يكي ديگر از مسئولان اين شركت داراي اختلاف بود.
رضا رشيدي مديرعامل شركت ارتباطات داده‌ها اوايل امسال در گفت‌وگو با يكي از روزنامه‌ها تاكيد كرده بود كه شركت‌هاي ISP هم موظفند كه مستقلاً به فيلترينگ محتواي نامطلوب از نظر حكومت و جامعه ايران بپردازند و اين علاوه بر ليستي است كه از طرف خود مخابرات به آنها داده مي شود.

• به دنبال مقصر
بسياري از فعالان اينترنتي معتقدند حتي اگر فيلترينگ اينترنت در ايران امري لازم باشد اين كار به شكلي يكپارچه و دقيق و شفاف صورت نمي‌گيرد. به رغم گذشت دو سال از آغاز فيلترينگ هنوز هيچ مرجعي براي تاييد و اعلام دلايل فيلتر شدن سايتي وجود ندارد. بسياري از كاربران ايراني نمونه هايي از سايت‌هاي ايراني را سراغ دارند كه به اشتباه مورد فيلترينگ قرار گرفته اند اما با وجود مراجعات متعدد به مراجع مختلف همچنان جلوي دسترسي كاربران ايراني به آنها گرفته شده است.
كارشناسان قادر به تخمين خسارات ناشي از فيلترينگ اشتباهي نيستند اما به گفته يك كارشناس اينترنت، مشكل آنجا است كه كسي حاضر نيست مسئوليت فيلترينگ در كشور را بپذيرد چراكه مي‌داند با حجم انتقادات فزاينده‌اي روبه رو خواهد شد كه اغلب آنها مربوط به فيلترينگ اشتباهي سايت‌هاي ايراني است. در واقع همه پشت ديتاي مخابرات كه مسئوليت اجراي فيلترينگ را دارد پنهان مي‌شوند و مسئولان ديتا و مخابرات هم مرتباً اظهار مي‌دارند كه آنها صرفاً مجري هستند و نه تصميم‌گير. به گفته اين كارشناس به رغم گذشت دو سال از فيلترينگ گسترده در ايران هنوز هيچ روند مشخص و شفافي براي آن وجود ندارد و هيچ مرجعي براي رسيدگي به اشتباهات اين كار كه كم هم نيست، وجود ندارد.

مدير يكي از سايت‌هاي فارسي كه اخيراً سايتش مورد فيلتر اشتباهي قرار گرفته اظهار مي‌دارد كه چندين هفته با تمامي شركت‌هاي ICP و مسئولان مخابرات كلنجار رفته تا آنها را متقاعد كند حداقل يك بار به سايتش نگاهي بيندازند تا متوجه شوند كه اشتباهي فيلتر شده و سرانجام پس از طي مراحل اداري مختلف و پيگيري موفق شده آنها را به باز كردن سايتش متقاعد كند.
به گفته وي با وجود دستور صريح مقامات مبني بر بازگشايي سايتش هنوز برخي شركت‌هاي ICP حاضر به بازگشايي سايتش نيستند و اين ضربه بزرگي به سايت او زده است.
مدير يكي ديگر از سايت‌هاي اينترنتي كه تجربه مشابهي را پشت سرگذاشته نيز مي‌گويد: بسياري از ما خوب مي‌دانيم كه حتي يك هفته عدم دسترسي به يك سايت آن هم از طرف يك ICP بزرگ تا چه ميزان مي‌تواند از كاربران يك سايت و براي بلندمدت بكاهد اما اي كاش آن مسئوليني كه دم از سرمايه‌گذاري در IT مي‌زنند نيز آن را درك كنند. خواسته بزرگي نيست كه بخواهيم اين فيلترينگ چه منصفانه و چه غيرمنصفانه از مركزي مسئوليت پذير و صد البته به صورت متمركز اعمال شود و باز خواسته‌اي دور از عدالت نيست كه بخواهيم شركت‌ها، سرويس دهندگان و مسئولين درباره ضررهاي فيلترينگ‌هاي اشتباهي و سهوي سايت‌ها پاسخگو باشند.

• فيلترينگ و انتخابات
موضوع اينترنت و استفاده‌هاي آن در انتخابات رياست جمهوري هم نفوذ كرده و كانديداها را به واكنش در برابر آن واداشته است. در ميان همه كانديداهاي موجود شايد مصطفي معين از بقيه بيشتر در اين زمينه به موضع‌گيري پرداخته و با اصل فيلترينگ هم به مخالفت پرداخته است.
او در يك جلسه با وبلاگ‌نويسان تصريح كرده بود كه اگر رئيس جمهور شود و فيلترينگ اينترنت ادامه داشته باشد در سايت شخصي خودش يك ضدفيلتر تعبيه خواهد كرد تا كاربران از آن براي دور زدن فيلترينگ مخابرات استفاده كنند. البته اين كانديداي رياست جمهوري نگفته بود كه اگر مخابرات يا شركت‌هاي ICP سايت او را فيلتر كنند (چنانكه با بسياري از سايت‌هاي فيلترشكن چنين كرده‌اند) تكليف كاربران چه خواهد بود و اساساً آيا گذاشتن يك ضدفيلتر در سايت رياست جمهوري نحوه مناسبي براي مقابله با فيلترينگ است يا خير.
هاشمي رفسنجاني نيز ديگر نامزد رياست جمهوري است كه به صراحت از رفع محدوديت‌هاي اينترنتي (و ماهواره‌اي) در مصاحبه‌هاي مختلف خود خبر داده و محدوديت‌هاي فعلي را موثر ندانسته است.
محمدباقر قاليباف هفته قبل و در جريان مصاحبه مطبوعاتي خود با اصحاب آي‌تي مكرراً مورد اين پرسش قرار گرفت كه در صورت انتخاب شدن به عنوان رئيس جمهور با فيلترينگ اينترنت چه خواهد كرد و در تمامي موارد ضمن اشاره به نقص‌هايي در سيستم فعلي فيلترينگ كه آن را ناكارآمد كرده بر ضرورت وجود فيلترينگ اينترنت تاكيد كرده است. وي گفته بود: فيلترينگ كار درستي است، ولي وقتي گسترش مي‌يابد، اين بحث را به وجود مي‌آورد كه نكند اصل فيلترينگ درست نيست. ما اصل فيلترينگ را قبول داريم ولي حوزه فيلترينگ نبايد گسترش پيدا كند چرا كه در اين صورت اصل فيلترينگ زير سئوال مي‌رود.
علي لاريجاني ديگر كانديدايي است كه حتي برنامه‌اي را براي توسعه فناوري اطلاعات تهيه كرده و معمولاً در سخنراني ها و مصاحبه‌هايش از دنياي ارتباطات و اينترنت و ماهواره زياد صحبت به عمل مي‌آورد. هر چند او به صراحت در مورد فيلترينگ اينترنت اظهارنظري نكرده اما كم و بيش به طور ضمني در فيلم تبليغاتي خود به نوعي بر آزادي فضاي اطلاع‌رساني تاكيد كرده است. ديگر كانديداها اساساً يا با پرسشي در اين باره مواجه نشده‌اند و يا ضرورتي براي اظهار نظر در اين باره مشاهده نكرده‌اند.

• • •

بسياري از كاربران اينترنت افزايش محدوديت‌هاي اينترنتي را به انتخابات ارتباط مي‌دهند و اميدوارند كه وضعيت نابسامان فعلي پس از مشخص شدن نتايج انتخابات و استقرار دولت بعدي رفع و حل و فصل شود. برخي نيز با بدبيني تجربه چين را در مورد كشور ما صادق مي دانند كه مقامات آن به عنوان يكي از بزرگ‌ترين سانسوركنندگان و كنترل كنندگان اينترنت اخيراً اعلام كرده‌اند كه كساني كه مي‌خواهند سايت و يا وبلاگ داشته باشند بايد آن را از طريق رعايت موارد قانوني ثبت كنند. فضاي اينترنتي كشور ما متاثر از نگاه‌هاي متفاوت فعلاً منتظر باقي مانده است.