روزنامه ايران - اينك خبرگزاري‌ها به جنگ يكديگر آمده‌اند. ايجاد ۲۳ خبرگزارى در كشور نامى جز «نبرد خبرگزاري‌ها در ايران» ندارد. خبرگزاري‌هايى كه چالش عمده آنها رقابت با مطبوعات، پايگاه‌هاى اينترنتى و شبكه‌هاى ماهواره و رقيبان داخلى و خارجى است.

جواد دليرى - خط تلكس كار مى‌كند و خبرها بى‌وقفه روى صفحه مانتيور ظاهر مى شود. نام خبرگزارى قديمى به عنوان يك خبرگزارى قابل اطمينان و مهم در آغاز برخى خبرها در نشريات حك مى شود.
تلكس همچنان كار مى كند و تعداد خبرگزاري‌ها روز به روز افزايش مى‌يابد. حالا ديگر خبرگزارى قديمى تنها منبع خبرى نيست، رقيبان نيز به صحنه آمده اند، بعضى كاملاً جدى و برخى لنگ لنگان. اين بار نه با تلكس كه با تجهيزات پيشرفته چون اينترنت. با اين حال عموم آنها در رقابت با همتايان خارجى عقب مى مانند. اما انگار اين روزها تأسيس خبرگزارى در ايران كم كم به يك مد تبديل مى شود، هرچند كه حضور هر منبع خبرى و اطلاع رسانى كه بتواند نقش آگاه كننده را به خوبى ايفا كنند، بسيار مفيد و ميسر است، اما از آنجا كه برخى خبرگزاريها به مرور از كاركرد خبرى اختصاصى خود دور شده اند و همچون يك سايت سياسى عمل مى كنند وجود اين تعداد مركز خبرگزارى كمى تأمل برانگيز است.

نبرد در دهكده جهانى
كوچه‌هاى دهكده جهانى هر روز كوتاه‌تر و تنگ‌تر از پيش مى‌شود، عصر، عصر فضا و سرعت اتم نيست، عصر، عصر اينترنت و ماهواره است و كوچه هاى اين دهكده در تسخير تمام ابزار اطلاعات و فن آوري‌هاى جهانى، ماهواره، اينترنت، كامپيوتر و...
در عصر اينترنت انتشار اخبار و اطلاعات، نه در ثانيه كه در كمتر از كسر ثانيه صورت مى پذيرد و آنان كه در اين عرصه فعاليت مى كنند، در بازار رقابتى فشرده و تنگاتنگ هر روز بيش از پيش خود را ملزم به تجهيز مى بينند، تجهيز به ابزار و وسايلى كه اطلاعات مورد نياز مخاطبان را در كمترين زمان در اختيار آنان قرار دهد. از جمله اين ابزار مى توان به خبرگزاريها اشاره كرد، كارتل هاى اطلاع رسانى عظيمى كه در راه جذب مخاطب و حذف رقيب، ناگزير به رقابت در ميدان نبرد خبر هستند. نبردى جهانى درمقياس گسترده‌اى به وسعت جامعه بشرى و كره زمين. اكنون نبرد خبرگزاريها در ايران آغاز شده است. گلادياتورهاى سخن پراكنى آرام آرام راه خود را مى گشايند تا در صحنه اى كه سربازان اطلاع رسانى با يكديگر دست و پنجه نرم مى كنند، بخت خود را بيازمايند. اما اين بار رقيب آنها، روزنامه ها نيستند، نه از تلويزيون و راديو خبرى است نه سينما . اينك خبرگزاريها به جنگ يكديگر آمده اند. ايجاد ۲۳ خبرگزارى در كشور نامى جز «نبرد خبرگزاريها در ايران» ندارد. خبرگزاريهايى كه چالش عمده آنها رقابت با مطبوعات، پايگاه‌هاى اينترنتى و شبكه هاى ماهواره و رقيبان داخلى و خارجى است.

پيشينه خبرگزاري‌ها در ايران و جهان
سابقه تأسيس خبرگزاريها در جهان به ۱۵۰سال پيش باز مى گردد، آن زمان ارسال پيامهاى الكترونيكى از طريق تلگراف و مورس راه را براى مبادله سريع تر اطلاعات فراهم مى كرد.
پنج خبرگزارى بزرگ كنونى جهان كه بازار ارسال اخبار را در دنيا زير سلطه دارند، محصول اين دوران هستند. نخستين خبرگزارى توسط چارلز آگوست هاوس در سال ۱۸۳۲ در فرانسه پايه گذارى شد. رويتر، فرانس پرس، آسوشيتدپرس، يونايتدپرس و تاس خبرگزاريهاى عمده و مهم دنيا هستند.
اما درايران، راه اندازى خبرگزاريها پيشينه اى ۷۰ساله دارد و ازاين رو، ايران را مى توان ازجمله ملل پيشرو جهان سوم دراين زمينه دانست كه تجريبات طولانى را پشت سرگذاشته است.
خبرگزارى پارس كه اكنون با نام خبرگزارى جمهورى اسلامى ايران (ايرنا) مشهوراست در سال ۱۳۱۳ توسط وزارت امورخارجه تأسيس شد.
پارس ابتدا كار خود را با انتشار روزانه دو بولتن خبرى به زبانهاى فارسى و فرانسه آغازكرد.
از ارديبهشت ماه ۱۳۱۹سازمان خبرگزارى پارس بين وزارتخانه هاى فرهنگ، پست، كار و نخست وزيرى دست به دست شد تا آنگاه درسال ۱۳۶۰ با تصويب مجلس در زيرمجموعه وزارت ارشاد قرارگرفت.
واحدمركزى خبر از ديگر خبرگزاريهاى نسبتاً قديمى ايران است كه سابقه اى ۳۰ساله را يدك مى كشد. واحدمركزى خبر وابسته به صداوسيما است كه تنها منبع خبررسانى به راديو و تلويزيون نيز است.

وسيله اى براى رقابت نهادها!
تا آذر ۱۳۷۸ كه خبرگزارى دانشجويان ايران «ايسنا» ازسوى جهاددانشگاهى شكل گرفت، انحصار خبرگزاريها دراختيار ايرنا و واحدمركزى خبر بود. اما از ۱۶آذر ۱۳۷۸ با راه اندازى ايسنا تب راه اندازى خبرگزارى درايران بالاگرفت، بطورى كه اكنون نزديك به ۲۳ خبرگزارى دركشور ايجادشده يا در حال راه اندازى است.
فارس، مهر، ايلنا، ميراث، ايپنا، شانا، پانا، موج، قسط، سينا، ايكنا و... مهمترين ويژگى اين خبرگزاريها و اشتراك آنان به جز دو خبرگزارى قديمى، انتشار اخبار برروى شبكه اينترنت است.
نكته ديگر اينكه، تمام اين خبرگزاريها، ابتدا براى انعكاس اخبار تخصصى بخش مربوطه به صحنه آمدند اما اكنون تمام اخبار را منتشرمى كنندو اكثر اين مراكز، تبليغ دستگاه و مسؤولان خود را دراولويت قرارمى دهند.
بدون شك خبرگزاريها به عنوان يكى از مهمترين منابع اطلاع رسانى درهرجامعه اى مى توانند نقش مهمى را درتنوير افكارعمومى و ارائه اخبار، اطلاعات و آگاهى به جامعه مطبوعات ايفاكنند اما وجود مناسبات ناصحيح سياسى، اجتماعى و فرهنگى باعث شده كه اپيدمى تأسيس خبرگزارى درهرنهاد و دستگاهى ظهوركند.
به طورى كه بسيارى از دستگاهها و افراد فقط با خبرگزارى مى خواهند نامى براى خود جمع كنند. ازسوى ديگر، آنان به اين نظر رسيده اند كه به جاى تأسيس روزنامه و بولتن كه وابستگى اش به سازمان حمايت كننده مشكل است، به يك لايه عقب تر در توليد و تكثر اخبار رفته و از هزينه هاى احتمالى فعاليت دراين عرصه فعلى جلوگيرى كنند.

اسامي و منابع مالي خبرگزاري‌هاي فعال

توضيح: آمار مربوط به انتشار اخبار، در يك روز پرخبر و مشترك براي همه خبرگزاري‌ها محاسبه شده است.

خبرگزارى يا سايت خبرى؟
خبرگزاري‌هاى جديد، با استفاده از شبكه اينترنت اخبار روزانه خود را به جاى شبكه كابلى برروى اينترنت قرارمى دهند. ايجاد يك سايت اينترنتى ساده تر و كم هزينه ترين راه ايجاد خبرگزارى است.
حسين قندى روزنامه نگار معتقداست: «اين به ظاهر خبرگزاري‌ها اصلاً خبرگزارى نيستند، چرا كه با دقت در فعاليت حرفه اى اين تشكيلات درخواهيم يافت كه هيچكدام از فاكتورهاى مهم درامر ايجاد يك خبرگزارى را رعايت نمى كنند.
اين خبرگزاري‌ها فاقد امكانات مطلوب اند و هنوز نتوانسته اند در ارسال اخبار خود ازطريق كابل اقدام نمايند.
درهمين حال على اكبر قاضى زاده استاد دانشگاه نيز معتقداست: « يك خبرگزارى بايد جامعيت داشته باشد ولى متأسفانه در اكثر خبرگزاريها كارحرفه اى صورت نمى گيرد و اغلب خبرها ناقص است.با اين وجود خبرگزاريها سايت هاى اطلاع رسانى هستند كه مايلند نام خبرگزارى براى خود انتخاب كنند.»
ازسوى ديگر، نوع مطالب تهيه شده درخبرگزاريهاى جديد بيشتر از آنكه جنبه منبع خبرى را داشته باشد و اطلاعات خام را در اختيار رسانه ها قراردهد، اخبارى درقالب اخبار رسانه اى است. برهمين اساس، خبرگزاريها و سايت هاى خبرى خلأ اطلاع رسانى را كه معمولاً در روزنامه ها با خطوط قرمز روبرو هستند، مى توانند پركنند.
اين سايت ها محدوديت روزنامه ها را به خاطر وجود قوانين مطبوعاتى كه درمورد چاپ خبر اعمال مى شوند، ندارند و بسيارى از خبرهايى كه معمولاً درستون هاى مختلف روزنامه ها گم مى شوند، آنها مى توانند به راحتى انتشاردهند.
با تمام اين احوال نمى توان نام اين تشكيلات را خبرگزارى ناميد. قاضى زاده مى گويد: «توليد خبر در محيط اين خبرگزاريها بى معناست، اصلاً در اهداف و عملكرد اينها هيچ اجبارى به اينكه خبر بايد توليدى باشد، نمى بينيم. بسيارى از اين خبرگزاريها، فقط مصاحبه و اخبار خارجى را ترجمه مى كنند توليد خبر هم معمولاً صفر است و اگر خبرى هم توليد شود، چند ساعت بعد تكذيب مى شود.»
اما در كنار اينها اكنون سايت هايى هستند كه نام خبرگزارى را روى خود قرار نداده اند اما اخبارى توليد مى كنند كه هم جريان ساز است وهم موثق و قابل اعتماد هستند. سايت هايى چون «بازتاب» و «رويداد» دركنار اين مسائل، اين خبرگزاريها، تنها دفترى در تهران دارند كه خبر هاى تهران را از نهادها در يافت مى كنند يا مصاحبه اى ترتيب مى دهند و آن را روى سايت ارسال مى كنند. اين سايت ها فاقد مراكز ملى، منطقه اى و بين المللى هستند بنابراين نه تنها اخبار خارجى نمى دهند بلكه منبع اخبار خارجى مى شوند كه با ترجمه به دست مى آورند.
نكته جالب اينكه، اكنون ۲۳ خبرگزارى در ايران تأسيس شده اند. در برابر اين ۲۳ خبرگزارى كه در واقع بايد منبع خبر رسانى مطبوعات باشند، ۳۲ روزنامه يوميه ـ سياسى و اقتصادى ـ نيز منتشر مى شود يعنى براى هر روزنامه يك خبرگزارى.

تكثر خبرگزارى مفيد يا مضر؟
۲۳ خبرگزارى كه هر يك اخبار خود را در يك بخش بيشتر منعكس مى كند، تقريباً هر كدام به عنوان يك خبرنگار براى مطبوعات عمل مى كنند. روزنامه ها اكنون با تعدد منبع مواجه شده اند و يك خبر را مى توانند از دهها منبع كسب كنند. اما مشكل اينجاست در اكثر بخش هايى كه خبرگزاريها، اخبار را منتشر مى كنند، روزنامه ها خود در آنجا خبرنگار دارند.
مجلس، رياست جمهورى يا وزارتخانه هاى مربوط، شوراى شهر و شهر دارى و اخبار سينمايى و هنرى، ورزشى و حتى حوادث و ... دكتر قاضى زاده مى گويد: «يك شيوه خبرى به شدت خطرناك راه افتاده است كه اين خبرگزاريها، خبرهايى را رايج كردند كه خبرهاى نقلى نام دارند و در هيچ دوره اى از روزنامه نگارى كشور ما سابقه نداشته كه به اين تعداد روزنامه ها خبر نقلى داشته باشند.» همانگونه كه اين استاد دانشگاه اشاره كرد نوع فعاليت وانتشار اخبار در خبرگزاريهاى تازه تأسيس اين خطر را ايجاد مى كند «كسى دنبال رويداد نيست بلكه به دنبال افراد است» مثلاً فلان وزير و وكيل و نماينده و... چه گفت. اين مسأله اين خطر را ايجاد مى كند كه دائماً تعدادى چهره مطرح مى شوند و محيط خبرى به محيط چهره ها تبديل مى شود. دكتر قاضى زاده مى گويد: «درفضاى خبرى خبرگزاريها، خود خبر سازها اهميت پيدا مى كنند نه خبرها و از آنجايى كه اين سبك خبر آدمها ساده تر است و با تلفن به دست مى آيد، متأسفانه رويكرد روزنامه نگاران به خبرهاى عملى كمتر است پس به جاى اينكه در كشورماتحرك و رويداد داشته باشيم، حرف داريم و نقل قول داريم.»
از همين رو به نظر مى رسد كه اگر خبرگزاريهاى مادر در كشور ما بتوانند سطح خبر و تحليل و محتواى محصولات خود را بالاببرند، خبرگزاريهاى تازه تأسيس با مشكل مواجه مى شوند. چرا كه انتشار خبرى دقيق با تحليل مناسب و به موقع و درعين حال با تنظيم حرفه اى، مطبوعات را ترجيح مى دهد كه از آن خبرگزارى مادر استفاده كند. از سوى ديگر، انعكاس برخى اخبار پنهان و انتشار عمومى آن از سوى خبرگزاريهاى جديد اين امتياز را نيز دارد كه مى تواند به از بين بردن برخى خط قرمزهاى فرضى نيز كمك كند.

اسامي خبرگزاري‌هاي نيمه‌فعال


خبرگزاري‌ها وعدم كنترل قانونى!
برخلاف مطبوعات كه تحت نظارت يك قانون مدون و قوانين مجازات اسلامى و قوانين موضوعه ديگر هم هستند. خبرگزاريها تاكنون تحت نظارت هيچ قانون خاصى قرار نگرفته اند تا كنون خبرگزاريهاى غير دولتى از طريق دبيرخانه رسيدگى به امور مراكز فرهنگى وابسته به وزارت ارشاد مجوز فعاليت دريافت مى كردند. بر اين اساس، خبرگزاريها اخبار و اطلاعات خود را براساس موازين قانونى خاصى منتشر نمى كردند و در واقع هيچ كنترل قانونى بر آنان وجود نداشت.
با اين حال اخيراً هيأت دولت بررسى آيين نامه تأسيس خبرگزاريهاى غير دولتى را آغاز كرده است. مهرنوش جعفرى مدير كل مطبوعات داخلى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى مى گويد: براساس اين آيين نامه خبرگزاريهاى غير دولتى نيز همچون ساير رسانه ها موظف به اجراى مصوبات شوراى عالى امنيت ملى بوده و رويدادهاى ملى ، بين المللى و ديدگاهها را بايد با رعايت موازين قانونى منتشر كنند. وى ادامه داد: وزارت ارشاد از طريق سازوكارهاى اجرايى و تدابير لازم به تخلف خبرگزاريها رسيدگى كرده و در صورت لزوم نسبت به ارجاع آن به مراجع قضايى ذىصلاح اقدام خواهد كرد.