باید یک سوال از آقاي رياضي پرسید و آن هم این است که آیا ایشان وضعیت شرکت‌های نرم‌افزاری ایران را در نمایشگاه GITEX را مشاهده نموده‌اند؟ آیا این حضور را با سال‌های گذشته مقایسه نموده‌اند؟ ایا انتقادات مربوطه را شنیده‌اند؟ بدون شک، این نتیجه سیاست‌ها و وظایف ناکرده جنابعالی و سازمان شما می‌باشد، تضعیف شرکت‌های خصوصی و عدم حضور شایسته و مناسب آنها نتیجه فعالیت‌های شما می‌باشد.

صادرات يك ميلياردي نرم‌افزار، سراب يا رويا!
ساسان شيردل
جناب آقای مهندس عبدالمجید ریاضی، معاون محترم فناوری اطلاعات، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اخیرا از صاحب‌نظران و کارشناسان دعوت نموده است تا راه‌کارها و راهبردهای چگونگی رسیدن به صادرات یک میلیارد دلاری نرم‌افزار را ارائه نمایند و آمادگی سازمان متبوع خود را برای تعریف پروژه‌ای در جهت تحقق این امر اعلام نموده‌اند و مقرر نموده‌اند که راهبردهای علمی و اقتصادی دست یافتن به این راهبرد ملی در قالب این طرح باید مشخص گردد.

ایشان به این نکته تاکید نموده‌اند که ظرفیت و پتانسیل کشورمان در حوزه فناوری اطلاعات، کمتر از کشورهایی مانند بنگلادش نیست ولیکن بهتر می‌بود ایشان مصداق موارد مربوط به ظرفیت و پتانسیل‌ها را مشخص می نمودند زیرا جناب آقای رئیس ظرفیت و پتانسیل کشور ایران در حوزه مورد اشاره ممکن است به لحاظ کارشناسی بالا باشد ولی بدون شک در حوزه مدیریت، سیاست‌گذاری و حمایت از بخش خصوصی بسیار پایین‌تر از نه تنها کشورهایی مانند بنگلادش می‌باشد که از کشورهای عقب‌مانده‌تر از بنگلادش نیز عقب‌تر است.

باید یک سوال از این بزرگوار پرسید و آن هم این است که آیا ایشان وضعیت شرکت‌های نرم‌افزاری ایران را در نمایشگاه GITEX را مشاهده نموده‌اند؟ آیا این حضور را با سال‌های گذشته مقایسه نموده‌اند؟ ایا انتقادات مربوطه را شنیده‌اند؟ بدون شک، این نتیجه سیاست‌ها و وظایف ناکرده جنابعالی و سازمان شما می‌باشد، تضعیف شرکت‌های خصوصی و عدم حضور شایسته و مناسب آنها نتیجه فعالیت‌های شما می‌باشد.

به نظر می‌رسد جناب آقای ریاضی اطلاعی از نحوه تحقق صادرات چند صد میلیون یا میلیارد دلاری کشورهای دیگر ندارند، که ظرفیت‌های آنان را شعارگونه پایین‌تر از ما می‌دانند. آقای رئیس سهم بزرگی از ظرفیت و توانایی این کشورها بواسطه جذب کارشناسان این مرز و بوم محقق شده است. در این دوساله ای کاش در هفته دو روز به فرودگاه‌های کشور سر می‌زدید تا مشاهده نمایید که چه تعداد از کارشناسان این مرز و بوم برای کار احترام و یک لقمه نان بدون نگرانی به سایر کشورها سفر نموده‌اند و عطای برنامه ها و پروژه‌های ملی شما را به لقایش بخشیده‌اند، بنابراین بدیهی است که کشورهای مورد اشاره شما از ظرفیت بالاتری نسبت به ما برخوردار باشد.

لطفا یک طرفه به قاضی نروید. آقای رئیس صادرات یک میلیاردی نرم‌افزار که با طرح‌های یک روزه، تکراری و شعارهای ملی‌گرایانه ایجاد نمی‌شود، بلکه با درایت، تیزهوشی، فرصت‌طلبی و انسجام در حوزه مدیریت کشورها ایجاد می‌شود، پس با ارزیابی برنامه‌های توسعه ای این کشورها سعی کنید تا اطلاعات کافی جهت ارائه پروژه‌های ملی خود جمع‌آوری نمایید تا این پروژه‌های شما کمی جدی تلقی گردد.

اجازه بفرمایید تا بطور خلاصه، مروری بر برنامه های توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در دو کشور بپردازیم، سپس شرایط تحقق طرح جدید ملی شما را بررسی کنیم:

سنگاپور
سنگاپور یکی از کشورهایی است که عمر به کارگیری فناوری اطلاعات در آن بالا نیست اما طی یک برنامه جامع که مشتمل بر 3 فاز بوده است فناوری اطلاعات وارد تمام عرصه‌های اجتماع خود کرده است. مرحله آخر این برنامه که IT 2000 نامیده می شود با هدف تبدیل سنگاپور به یک جزیره کاملا الکترونیکی یا به اصطلاح هوشمند طراحی شده است. IT 2000 یکی از مهمترین طرح‌های ملی فناوری اطلاعات بوده و سنگاپور در واقع اولین کشور جهان است که دارای چنین زیربنای اطلاعاتی پیشرفته‌ای است.

از مهمترین اهداف این برنامه می‌توان به تربیت نیروی انسانی متخصص و ایجاد اشتغال برای آنها و ایجاد شرکت‌های بزرگ فعال در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات اشاره نمود که می تواند تجربه بسیار خوبی برای تعریف پروژه‌های ملی باشد. بالا بردن سطح رفاه اجتماعی، تقویت اقتصادی بخش خصوصی، ارتباط محلی و جهانی و افزایش قابلیت‌های افراد و شرکت‌ها از ویژگی‌های این برنامه است. 3 فاز اصلی توسعه IT سنگاپور عبارتند از:

فاز اول (1981 – 1985): هدف اصلی این مرحله رایانه‌ای کردن وزارتخانه‌های دولتی جهت ارتقای میزان بهره‌وری و افزایش کیفیت خدمات ارائه شده به مردم بود. یک آمار در سال 1988 نشان داد که این دولت در ازای هر دلار سرمایه گذاری در برنامه فناوری اطلاعات تقریبا 8/2 دلار کسب کرده است و نیاز به 5 هزار شغل دولتی از بین رفته است.

فاز دوم (1986 – 1990): اهداف اصلی این طرح عبارت بود از ارتقا صنایع فعال در زمینه فناوری اطلاعات و تبدیل آن به یک صنعت نیرومند متکی به صادرات و بهره‌وری تجاری از طریق به کارگیری فناوری اطلاعات. به طوری که در اوایل دهه 1990 سنگاپور با یک صنعت فناوری اطلاعات شکوفا و پررونق و با شرکت‌های فناوری اطلاعات رو به افزایش بومی در قسمت تولید، تبدیل به یک رهبر صنعتی بین‌المللی در این عرصه گردید. از نتایج این فاز می‌توان به کاهش هزینه‌ای یک میلیارد دلاری در کشور اشاره نمود.

فاز سوم (1991 – 2005): اهداف اصلی این فاز (با ارائه طرح اصلی IT 2000) عبارت بودند از :به کارگیری فناوری اطلاعات به صورت گسترده و به منظور تقویت رقابت داخلی و بالا بردن استاندارد زندگی مردم کشور. اگر چه تعدادی از بخش‌های صنعتی در این طرح شرکت کرده و قصد انجام پروژه‌های اولیه را داشتند، اما هدف بزرگ‌تر، همکاری با تمام حوزه‌های مختلف در سرتاسر کشور بوده است.

و اما دولت به سه صورت با مساله فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات سروکار دارد: دولت به عنوان کاربر، دولت به عنوان فراهم‌کننده خدمات دولت الکترونیکی با استفاده از توان بخش خصوصی و در نهایت دولت به عنوان ارتقادهنده و پیش برنده این فناوری‌ها با اتکا کامل بر بخش خصوصی.

هندوستان
با بررسی روند توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در هند، می‌توان اذعان نمود که صنعت IT در هند طی سالیان اخیر رشد قابل توجهی داشته و می‌توان با اطمینان گفت که این کشور پرجمعیت جهان در حال حاضر به یکی از قطب‌های اصلی تولید و صادرات نرم‌افزار تبدیل شده است. عوامل رشد صنعت IT در هند را می‌توان موارد ذیل برشمرد:

- ورود شرکت‌های بین‌المللی و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی در صنعت IT هند
- ایجاد و رشد سریع زیرساخت‌های اطلاعاتی و ارتباطی
- اتخاذ سیاست‌های حمایتی تسهیل‌گر و شتاب‌دهنده توسعه IT توسط دولت هند
- حذف و کاهش معافیت‌های مالیاتی و گمرکی برای شرکت‌های تولید کننده IT
- وجود نیروی کار ارزان، متخصص و مسلط به زبان انگلیسی در هند
- تغییر رویکرد دولت از خودکفایی به همبستگی در اقتصاد با اتکا به توان بخش خصوصی

یکی دیگر از مهمترین علل توسعه صنعت IT در هند را می‌توان توجه و عنایت کافی مدیریت ارشد هند به استفاده از شرکت‌های خصوصی و نهادهای مشاوره‌یی مجرب برای انجام مطالعه قبل از اجرا دانست و در این راستا به موارد ذیل اشاره نمود:

- تمرکز و تاکید مدیریت عالی کشور هند بر توسعه IT
- وجود طرح و برنامه مشخص و مصوب برای توسعه IT
- تاکید مسوولان رده‌بالای هند بر پیشبرد برنامه توسعه از طریق بخش خصوصی
- تاکید بر نقش حمایتی (و نه رقابتی) برای دولت در این زمینه
- ایجاد یک وزارت مستقل به نام وزارت IT و واگذاری کلیه مسوولیت‌ها و اختیارات در زمینه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در زمینه توسعه IT به وزارت مزبور

ایجاد پارک‌های IT در سراسر کشور هند با تمهیدات و امکانات فراوان و زیرساخت‌های مناسب در حد استاندارد بین‌المللی جهت جلب دست‌اندرکاران داخلی و خارجی IT به این پارک‌ها از جمله دیگر علل زمینه‌ساز رشد و توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (IT) در هند بوده‌اند.

همچنین باید خاطرنشان نمود که هند با اجرای یک برنامه جامع فناوری اطلاعات در سال‌های اخیر، به یکی از صادرکنندگان نرم‌افزار جهان تبدیل و به جایی رسیده است که شرکت‌های بزرگی نظیر گوگل، اینتل، مایکروسافت، اوراکل و امثال این‌ها توسعه بیش از پیش فعالیت‌های خود را در هند دنبال می‌کنند.

با جرات می‌توان گفت که کلیت برنامه‌ها، طرح‌ها و راهبردهای کشورهایی که در توسعه فناوری موفق بوده‌اند و گوی سبقت را در صادرات نرم‌افزار از دیگر کشورها ربوده‌اند، همانند این دو کشور می‌باشد. و اما چرا این طرح ملی نیز بی‌نتیجه به نظر رسیده و به شوخی بیش نمی‌ماند:

1- شرایط سیاسی داخلی و خارجی منجر شده است تا هیچگونه سرمایه‌گذاری خارجی در این حوزه وجود نداشته باشد و به تبع آن هیچگونه ورود تکنولوژی نیز صورت نگیرد، علاوه بر این ورود برخی از شرکت‌های خارجی در پروژه‌های بزرگ کشور توسط سازمان‌ها و یا شرکت‌های بزرگ شبه دولتی صورت می‌گیرد که نه تنها هیچگونه انتقال تکنولوژی را در بر ندارد بلکه، با عقیم ماندن پروژه‌های مربوطه، وابستگی کشور از یک سو بیشتر شده و از سوی دیگر به دلیل از بین رفتن این بازارها، شرکت‌های خصوصی داخلی نیز نمی‌توانند از فرصت‌های مربوطه جهت ارتقا خود استفاده نموده و به تبع آن امکان ورود به بازارهای جهانی را نیز از دست می‌دهند.

2- در تمامی کشورها مسئول توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی و ارتباطی توسط دولت صورت می‌گیرد، در صورتی که امروزه، در ایران دولت و شرکت‌های وابسته آن در حوزه جاری، نه تنها در این راستا گام بر نمی‌دارند بلکه خود را به عنوان یک رقیب بالفعل (البته با انحصارگرایی کامل) وارد بازار نموده است و در بعضی موارد نیز دولت در توسعه زیرساخت‌ها به عنوان محدود کننده نیز عمل می‌نماید، سرعت کم اینترنت ایران و دفاع جناب آقای ریاضی از این فکر که مردم به اینترنت پرسرعت نیازی ندارند را می‌توان گویای این ادعا دانست.

3- اگر جناب آقای رئیس خواهان صادرات یک میلیاردی می‌باشند، باید سیاست‌های حمایتی تسهیل‌گر و شتاب دهنده توسعه IT را در ابتدای طرح‌ها و پروژه‌های ملی خود قرار دهند، ارائه وام‌های با شرایط سخت و کمرشکن و بروکراسی فراوان، جز یک مسکن خلسه‌آور برای شرکت‌ها که اضمحلال آنها را سرعت می‌بخشد چیز دیگری نخواهد بود. آقای رئیس باید توجه نمایند که سرمایه گذاری در هر صنعت و بازپرداخت حمایت‌های صورت گرفته (اگر وجود داشته باشد) نیاز به بازار کار، مصرف، نیازمند و عدالت محور بدون هیچگونه انحصارگرایی دارد.

4- تحقق چشم‌اندازهای صادراتی نیاز به قوانین حمایتی از جمله معافیت‌های مالیاتی و گمرکی دارد که بدلیل عدم هماهنگی میان سازمان‌های دولتی، همین چند قانون حمایتی نیز در نطفه عقیم مانده است، جناب رئیس توجیه سایر سازمان‌های ذیربط و هماهنگی با آنها به نظر می‌رسد یکی از وظایف سازمان و وزارتخانه جنابعالی می‌باشد.

5- دستیابی به صادرات یک میلیارد دلاری، نیاز به نیروهای متخصص و کارآمد دارد ولیکن با توجه به وضعیت بازار کنونی داخل، سیاست‌های موجود و شرایط کشور، نه تنها این نیروها ارتقا نمی‌یابند بلکه نیروهای کارآمد و متخصص فعلی نیز جذب سایر کشورها می‌شوند.

6- تا زمانی که سازمان‌های دولتی ذیربط به خودکفایی خودکفایی و انحصار در حوزه جاری اعتقاد دارند نمی‌توان زایش شرکت های قدرتمند و محصولات قابل عرضه در بازارهای جهانی را انتظار داشت، مشاهده عملکرد سازمان متبوع خود اثباتی بر این دیدگاه می باشد.

7- آقای رئیس، در اقتصاد امروز صادرات محصولا نرم‌افزاری و دانش را دولت های قدرتمند انجام نمی‌دهند، بلکه شرکت‌های خصوصی قدرتمند، بزرگ و بالغ با حمایت و پشتیبانی دولت‌ها محقق می‌سازند. در صورتی که در سازمان شما هیچ اعتقادی به بخش خصوصی بعنوان یک عامل تولید، اشتغال‌زا و فکور وجود ندارد. شاهد این سخن را نیز چالش‌های جنابعالی و سازمان های مربوط به جنابعالی با بخش خصوصی در دو سال گذشته می‌توان بر شمرد. حال انحصار در ارجاع پروژه‌های بزرگ بماند.

8- سازمان شما که متولی این امر بوده در دو سال گذشته چه تمرکز و تاکیدی بر توسعه فناوری اطلاعات در کشور داشته است؟ چه تحقیق و تحلیلی از توان شرکت‌ها و محصولات آنها نموده است؟ آیا جز چند پروژه ملی سلیقه‌ای که هیچگونه راهبردی در توسعه را پوشش نمی‌داده است مگر بستر سازی برای این صادرات بزرگ صورت گرفته است؟

9- آقای رئیس نگاهی کوتاه به تاریخچه کشورهای موردنظر و اقتصاد آنها، گویای این واقعیت می‌اشد که آنها نیز به این نتیجه رسیده‌ند که مهمترین عامل رشد اقتصادی، اتکا به بخش خصوصی مي‌باشد و حتی در بسیاری از این کشورها تنظیم بازار نیز توسط بخش خصوصی و صنف آنها صورت می‌گیرد. حال چگونه است که سازمان شما از یک سو نه تنها اعتقادی به بخش خصوصی ندارد بلکه به چالش با آن در این دو سال پرداخته است و از سوی دیگر اعتقاد به صادرات یک میلیاردی در این حوزه دارد

آقای رئیس در تمامی جهان و در میان تمامی دولت مردان این اعتقاد بوجود آمده و به اثبات رسیده که بخش خصوصی نه تنها دلال و واسطه‌گر نمی باشد بلکه اصلی‌ترین عامل رشد اقتصادی، اشتغال‌زایی و تولید ثروت می باشد.

10- در دو سال گذشته دولت نه تنها نقش حمایتی در حوزه جاری را ایفا ننموده است، بلکه به عنوان یک رقیب بزرگ در برابر شرکت‌ها عمل نموده است، شرکت های بزرگ دولتی با بهانه‌های واهی قسمت عمده بازار (شاید بتوان گفت تمامی بازار) را در دست خود گرفته‌اند، حال پس از دو سال آیا همین شرکت‌های مورد وثوق شما آمادگی تحقق صادرات چند میلیاردی را دارا می‌باشند.

جناب آقای رئیس، کلیه کشورهایی که در توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات پیش قدم می باشند و گوی سبقت در صادرات نرم‌افزار را از دیگر کشورها ربوده‌اند، وضعیتی مشابه دو کشور فوق‌الذکر را دارا می‌باشند. بنا براین نیازی به تعریف مجدد پروژه‌ای تحقیقاتی که مطمئنا هم مشاور آن انتخاب شده است و هم نتیجه آن مشخص است نمی‌باشد.

از اینگونه طرح ها، در این کشور بسیار تهیه شده ولی در هیچ زمانی به اجرا در نیامده است. پس لازم است به جای تعریف چنین پروژه‌های ملی، به طرح‌ها و مطالعاتی که در سالیان متمادی سازمان‌های دولتی و غیردولتی انجام داده‌اند توجه شود، شاید بتوان به نتیجه‌ای رسید، هر چند که راهبردها مشخص، سیاست‌ها و الگوها مشخص ولیکن اراده‌ها نامشخص می‌باشند.

آقای رئیس خواهشمندیم شما یک بازار یک میلیارد تومانی داخلی ایجاد نمایید نه یک صادرات نرم افزاری یک میلیارد دلاری.