قبل از اينكه اقدام به ايجاد و پياده‌سازي سيستم بانكداري الكترونيك شود، بايد امكان‌پذير بودن استقرار آن در شبكه بانكي مورد ارزيابي قرار گيرد.

چالش بانكداري الكترونيك
ياشار بهمند- حيلت‌نو
اشاره: توسعه دسترسي به شبكه گسترده جهاني(اينترنت) انقلابي را در زمينه ارتباطات «يك به يك» و «يك به چند» در همه نقاط دنيا ايجاد كرده است. به جرأت مي‌توان گفت كه جهان هيچگاه شاهد چنين شتابي براي استفاده از يك پديده علمي نبوده است. دسترسي تعداد زيادي از مردم به شبکه جهاني اينترنت و گسترش ارتباطات الکترونيک بين افراد و سازمان‌هاي مختلف از طريق دنياي مجازي، بستري مناسب براي برقراري مراودات تجاري و اقتصادي فراهم کرده است و تجارت و بانكداري الكترونيك را مي‌توان از تبعات گسترش و نفوذ آن دانست. با توجه به اهميت موضوع بانكداري الكترونيك و روند صعودي رواج آن در ايران و جهان لازم دانستيم مروري سريع داشته باشيم بر مفاهيم اوليه در اين عرصه از جمله نسبت تجارت الكترونيك و بانكداري الكترونيك.

جايگاه تجارت الكترونيك
تجارت الكترونيك، عمده‌ترين دستاورد بكارگيري فناوري ارتباطات و اطلاعات (ICT) در زمينه‌هاي اقتصادي است. استفاده از اين فناوري موجب توسعه تجارت، تسهيل ارتباطات عوامل اقتصادي، فراهم كردن امکان فعاليت براي بنگاه‌هاي کوچک و متوسط، ارتقاي بهره‌وري، کاهش هزينه‌ها و صرفه‌جويي در زمان شده است. فناوري ارتباطات و اطلاعات امكان افزايش قابليت رقابت‌پذيري بنگاه‌ها را فراهم ساخته و همچنين به ايجاد مشاغل جديد منجر شده است.

بر اثر گسترش اين فناوري، حجم تجارت الکترونيک در جهان روز به روز در حال رشد است. طبق تحقيقات منتشر شده توسط موسسه فارستر پيش‌بيني شده بود طي سال‌هاي 2006-2002 حجم تجارت الكترونيك به طور متوسط سالانه بيش از 58 درصد رشد كرده و از 2293 ميليارد دلار در سال 2002 به بيش از 12837 ميليارد دلار در سال 2006 بالغ شود.

تعريف تجارت الكترونيك
براي تجارت الكترونيك به عنوان يكي از پديده‌هاي بزرگ قرن 21 تعاريف مختلفي ارائه شده است كه از جمله آنها مي‌توان به اين موارد اشاره كرد: هدايت ارتباطات كاري و معاملات بر روي شبكه‌ها از طريق رايانه؛ خريد و فروش كالاها و خدمات و انتقال سرمايه‌ها از طريق ارتباطات ديجيتالي؛ كاربرد وسايل الكترونيك براي تبليغ، فروش، توزيع و پشتيباني محصولات.

اما اتحاديه اروپا در سال 1997 آن را به اين شكل تعريف كرد: تجارت الكترونيك بر پردازش و انتقال الكترونيك داده‌ها شامل متن، صدا و تصوير مبتني است. تجارت الكترونيك فعاليت‌هاي گوناگوني از قبيل مبادله الكترونيك كالاها و خدمات و تحويل فوري مطالب ديجيتالي و انتقال الكترونيك را در‌ بر دارد. تجارت الكترونيك كه تا چندي قبل به تعداد معيني از شركت‌ها محدود مي‌شد در حال ورود به عصر جديدي است كه در آن تعداد زيادي مصرف كننده در شبكه حضور دارند.

به علاوه محتواي آن از حيطه مبادله داده‌هاي مربوط به سفارش دادن يا قبول سفارش فراتر رفته و فعاليت‌هاي عمده‌ تجاري از قبيل تبليغات، آگهي، مذاكرات، قراردادها و تسويه حساب‌ها را نيز در برگرفته است. از مجموعه تعاريف ارائه شده فوق مي‌توان نتيجه گرفت كه زمينه‌هاي كاربرد تجارت الكترونيك بسيار گسترده‌تر از مبادله كالا و خدمات و وجوه است و در تعريف آن و تعيين سياست‌هاي مورد نظر بايد علاوه بر كاربردهاي بالفعل به كاربردهاي بالقوه آن نيز توجه داشت.

بانكداري الكترونيك
يكي از ابزارهاي ضروري براي تحقق و گسترش تجارت الكترونيك، وجود سيستم بانكداري الكترونيك است كه همگام با سيستم‌هاي جهاني مالي و پولي عمل و فعاليت‌هاي مربوط به تجارت الكترونيك را تسهيل كند. در حقيقت مي‌توان گفت كه پياده‌سازي تجارت الكترونيك، نيازمند تحقق بانكداري الكترونيك است. استفاده از سيستم‌هاي الكترونيك در موسسات مالي و اعتباري جهان به سرعت رو به گسترش بوده و تعداد استفاده‌كنندگان از خدمات بانكداري الكترونيك روز به روز در حال افزايش هستند.

براساس گزارش تحقيقاتي موسسه Data Monitor (از مراکز برجسته تجزيه و تحليل اطلاعات بانکداري در اروپا) آمار استفاده‌کنندگان از سيستم‌هاي بانکداري الکترونيک در هشت کشور فرانسه، آلمان، ايتاليا، هلند، اسپانيا، سوئد، سوئيس و انگليس از 5/4 ميليون نفر در سال 1999 به حدود 22 ميليون نفر در سال 2004رسيده است. در سال 2005 بيش از 75 درصد شركت‌هاي فعال در كشورهاي توسعه يافته حداقل از يكي از خدمات بانكداري الكترونيك استفاده مي‌كنند.

تعريف بانكداري الكترونيك
براي شناخت هر پديده‌اي لازم است تا ابتدا تعريف مشخصي از آن پديده و عوامل و متغيرهاي مرتبط با آن ارائه كرد. براي بانكداري الكترونيك تعاريف گوناگوني ارائه شده كه از آن جمله مي‌توان به تعاريف زير اشاره كرد:
- فراهم آوردن امكان دسترسي مشتريان به خدمات بانكي با استفاده از واسطه‌هاي ايمن و بدون حضور فيزيكي
- استفاده مشتريان از اينترنت براي سازماندهي، آزمايش و يا انجام تغييرات در حساب‌هاي بانكي خود و يا سرمايه‌گذاري و بانك‌ها براي ارائه عمليات و سرويس‌هاي بانكي.
- ارايه مستقيم خدمات و عمليات بانكي جديد و سنتي به مشتريان از طريق كانال‌هاي ارتباطي متقابل الكترونيك.

به طور کلي مي‌توان گفت بانکداري الکترونيکي عبارت است از فراهم آوردن امکاناتي براي کارکنان در جهت افزايش سرعت و کارايي آنها در ارائه خدمات بانکي در محل شعبه و همچنين فرآيند‌هاي بين شعبه‌اي و بين بانکي در سراسر دنيا و ارائه امکانات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري به مشتريان که با استفاده از آنها بتوانند بدون نياز به حضور فيزيکي در بانک، در هر ساعت از شبانه روز (۲۴ساعته) از طريق کانال‌هاي ارتباطي ايمن و با اطمينان عمليات بانکي دلخواه خود را انجام دهند.

به عبارت ديگر بانکداري الکترونيکي استفاده از فناوري‌هاي پيشرفته نرم‌افزاري و سخت‌افزاري مبتني بر شبکه و مخابرات براي تبادل منابع و اطلاعات مالي به صورت الکترونيکي است که مي‌تواند باعث حذف نياز به حضور فيزيکي مشتري در شعبه بانک‌ها شود.

سرويس‌هاي بانك الكترونيك
بانكداري الكترونيك شامل سيستم‌هايي است كه مشتريان موسسات مالي را قادر مي‌سازد تا در سه سطح اطلاع‌رساني، ارتباط و تراكنش از خدمات و سرويس‌هاي بانكي استفاده كنند:

الف - اطلاع رساني: اين سطح ابتدايي‌ترين سطح بانکداري اينترنتي است. بانک اطلاعات مربوط به خدمات و عمليات بانکي خود را از طريق شبکه‌هاي عمومي يا خصوصي معرفي مي‌كند.

ب - ارتباطات: اين سطح از بانکداري اينترنتي امکان انجام مبادلات بين سيستم بانکي و مشتري را فراهم مي‌آورد. ريسک اين سطح در بانکداري الکترونيک بيشتر از شيوه سنتي است و بنابر‌اين، براي جلوگيري و آگاه ساختن مديريت بانک از هرگونه تلاش غيرمجاز براي دسترسي به شبکه اينترنتي بانک و سيستم‌هاي رايانه‌اي به کنترل‌هاي مناسبي نياز است.

ج – تراکنش: اين سيستم متناسب با نوع اطلاعات و ارتباطات خود، از بالاترين سطح ريسک برخوردار است و بايد سيستم امنيتي قوي بر آن حاکم باشد. در اين سطح مشتري در يك ارتباط متقابل قادر است تا عملياتي چون پرداخت صورتحساب، صدور چك، انتقال وجه و افتتاح حساب را انجام دهد.

شاخه‌هاي بانكداري الكترونيك
بر حسب امکانات و نيازهاي بازار بانكداري الكترونيك در زير شاخه‌ها و انواع مختلفي ارائه مي‌شود که شامل:
1- بانکداري اينترنتي
2- بانکداري مبتني بر تلفن همراه و فناوري‌هاي مرتبط با آن
3- بانکداري تلفني
4- بانکداري مبتني بر نمابر
5- بانکداري مبتني بر دستگاه‌هاي خودپرداز
6- بانکداري مبتني بر پايانه‌هاي فروش
7- بانکداري مبتني بر شعبه‌هاي الکترونيکي

كانال‌هاي بانكداري الكترونيك
براي ارائه خدمات بانكداري الكترونيك كانال‌هاي متعددي وجود دارد كه برخي از آنان عبارتند از: رايانه‌هاي شخصي، كمك پردازنده‌هاي شخصي، كيوسك، شبكه‌هاي مديريت يافته، تلفن ثابت و همراه و ماشين‌هاي خودپرداز.

در روش شبكه‌هاي مديريت يافته، بانك‌ها براي ارتباط با مشتريان خود از شبكه‌هايي كه قبلاً ايجاد شده استفاده مي‌كنند. در روش اينترنت با رايانه‌هاي شخصي، بانك از طريق ايجاد يك پايگاه اينترنتي و معرفي آن به مشتريان، با‌ آنها ارتباط متقابل برقرار كرده و ارائه خدمت مي‌كند. در روش بانكداري تلفني، تلفن (اعم از تلفن ثابت و همراه) وسيله ارتباطي بانك با مشتريان خود بوده و از اين طريق خدمات بانكي عرضه مي‌شود.

با استفاده از ماشين‌هاي خودپرداز نيز بانك‌ها مي‌توانند خدمات متنوعي از قبيل برداشت نقدي، سپرده‌گذاري، انتقال وجوه، پرداخت صورتحساب وغيره را به مشتريان خود ارائه دهند.

مزاياي بانكداري الكترونيك
مزاياي بانكداري الكترونيك را مي‌توان از دو جنبه مشتريان و موسسات مالي مورد توجه قرار داد. از ديد مشتريان مي‌توان به صرفه‌جويي در هزينه‌ها، صرفه‌جويي در زمان و دسترسي به كانال‌هاي متعدد براي انجام عمليات بانكي نام برد.

از ديد موسسات مالي مي‌توان به ويژگي‌هايي چون ايجاد و افزايش شهرت بانك‌ها در ارائه نوآوري، حفظ مشتريان عليرغم تغييرات مكاني بانك‌ها، ايجاد فرصت براي جست‌وجوي مشتريان جديد در بازارهاي هدف، گسترش محدوده جغرافيايي فعاليت و برقراري شرايط رقابت کامل را نام برد. بر اساس تحقيقات مؤسسه Data Monitor مهم‌ترين مزاياي بانكداري الكترونيك عبارتند از: تمركز بر كانال‌هاي توزيع جديد، ارائه خدمات اصلاح شده به مشتريان و استفاده از راهبردهاي تجارت الكترونيك.

البته مزاياي بانكداري الكترونيك از ديدگاه‌هاي كوتاه‌مدت، ميان مدت و بلندمدت نيز قابل بررسي است. رقابت يكسان، نگهداري و جذب مشتري از جمله مزاياي بانكداري الكترونيك در كوتاه‌مدت (كمتر از يكسال) هستند. در ميان‌مدت (كمتر از 18 ماه) مزاياي بانكداري الكترونيك عبارتند از: يكپارچه‌سازي كانال‌هاي مختلف، مديريت اطلاعات، گستردگي طيف مشتريان، هدايت مشتريان به سوي كانال‌هاي مناسب با ويژگي‌هاي مطلوب و كاهش هزينه‌ها. كاهش هزينه پردازش معاملات، ارائه خدمات به مشتريان بازار هدف و ايجاد درآمد نيز از جمله مزاياي بلندمدت بانكداري الكترونيك هستند.

بانكداري الكترونيك ؛ تيغ دولبه فرصت و تهديد
استقرار بانكداري الكترونيك يكي از مسايل مهمي است كه امروز از ضروريات صنعت نوين بانكداري به حساب مي‌آيد. گسترش اين روند براي بانك‌ها هم يك تهديد است و هم يك فرصت. بانك‌هايي كه در ارائه همگاني اين گونه خدمات با شكست مواجه شوند در معرض خطر از دست دادن تعداد زيادي از مشتريان خود قرار خواهند گرفت و بانك‌هايي كه با سرعت به‌سوي ارائه و ارتقا خدمات برخط (Online) مي‌روند فرصت آن را خواهند داشت كه مشتريان بيشتري جذب كنند، مناطق جغرافيايي وسيع‌تري را تحت پوشش قرار دهند و اعتبار خود را در رابطه با مشتريان افزايش دهند.

در بانك‌هاي پيشرو در خدمات بانكداري الكترونيك، كانال‌هاي مختلف بانكداري بـــا هم تلفيق و سيستم‌هاي جزيره‌اي يكپارچه مي‌شود. پس، مديريت اطلاعات و مديريت ارتباط با مشتريان بهبود مي‌يابد و رضايت مشتريان، صرفه‌جويي در هزينه‌ها و توليد درآمد بيشتر براي بانك‌ها را به همراه خواهد داشت. اما قبل از اينكه اقدام به ايجاد و پياده‌سازي سيستم بــــانكداري الكترونيك شود، بايد امكان‌پذير بودن استقرار آن در شبكه بانكي مورد ارزيابي قرار گيرد، يعني اطمينان داشته باشيم كه پروژه در محيط‌هاي فني، اقتصادي و مالي و نيروي انساني مي‌تواند فعاليت كند.

امكان‌پذيري فني در رابطه با دردسترس بودن سخت‌افزارها، نرم‌افزارها و آگاهي از چگونگي توسعه سيستم بانكداري الكترونيك براي جوابگويي نياز كاربران است. پياده‌سازي بانكداري الكترونيك در كشورهايي مانند كشور ما مستلزم وجود كليه زمينه‌هاي فرهنگي و اقتصادي، سياسي، تكنولوژيك و حتي آموزش به عنوان پيش نياز مي‌باشد. درحالي كه ضرورتاً كليه خدمات نيز بايد متناسب با ساختار سنتي و مدرن جامعه قانوني شوند تا سرمايه‌گذاري بر روي ايجاد اين امكانات را توجيه نمايند و امكان موفقيت را افزايش دهد.

به منظور بررسي اين پيش نيازها امكان‌سنجي ايجاد بانكداري الكترونيك از لحاظ فني، اقتصادي و نيروي انساني با كمك نيروهاي متخصص در حوزه‌هاي فناوري اطلاعات در كنار كارشناسان اقتصادي و بانكي اقتصادي ضروري مي‌باشد. از سوي ديگر ترديدي نيست كه يكي از ضروريات ورود به بازارهاي جهاني و عضويت در سازمان‌هايي نظير سازمان تجارت جهاني، داشتن نظام بانكي كارآمدي است كه بتواند با دقت، سرعت و با تكنولوژي هم سطح با بانك‌هاي پيشرفته دنيا به اين بازارها وارد شود و زمينه تجارت كارآمد را براي توليدكنندگان و مصرف‌كنندگان داخلي فراهم سازد در كشورهاي پيشرفته دنيا مذاكرات بين خريدار و فروشنده، سفارش خريد، تهيه بيمه‌نامه، انتقال پول به صورت الكترونيك و حمل و نقل كالا براساس درخواست‌هاي الكترونيك است. در اين راستا تهيه زيرساخت‌هاي فني موردنياز بانكداري الكترونيك از اركان اصلي و لازمه تحقق اين امر مي‌باشد.