يونس شكرخواه - كتاب الكترونيك (E-book) حالا دارد جاى خود را در بازار كتاب باز مى‏كند. اين نوع كتاب‏ها در بازار جهانى كتاب تا حدودى رايج شده‏اند، اما اينجا؛ در ايران كاملاً غريبه‏اند. كتاب‏هاى الكترونيك چه نوع كتاب‏هايى هستند؟ چه محاسنى دارند؟ انواع آنها از چه قرار است؟ آيا جاى كتاب‏هاى كاغذى را خواهند گرفت؟ اصلاً چطور بايد آنها را خواند؟ و...

كتاب هفته - كتاب الكترونيك (E-book) حالا دارد جاى خود را در بازار كتاب باز مى‏كند. اين نوع كتاب‏ها در بازار جهانى كتاب تا حدودى رايج شده‏اند، اما اينجا؛ در ايران كاملاً غريبه‏اند. كتاب‏هاى الكترونيك چه نوع كتاب‏هايى هستند؟ چه محاسنى دارند؟ انواع آنها از چه قرار است؟ آيا جاى كتاب‏هاى كاغذى را خواهند گرفت؟ اصلاً چطور بايد آنها را خواند؟ و...
اين مقاله مى‏كوشد براى اين پرسش‏ها تا حدودى به‏پاسخ‏هاى ملموس نزديك شود. اينكه مى‏گويم تا حدودى، دليل دارد. حتى متون اينترنتى موجود در اين زمينه هم توافق گسترده‏اى در قبال مفهوم كتاب الكترونيك ندارند. به ‏هرصورت، اين تصويرى است كه جهان امروز از كتاب الكترونيك عرضه مى‏كند:

كتاب‏هاى الكترونيك كتاب‏هايى هستند كه با فرمت ديجيتالى (Digital Format)عرضه مى‏شوند، به‏عبارت ديگر، جنس اين كتاب‏ها از كاغذ و مركب نيست.
اين تعريف مى‏تواند يك نقطه شروع تلقى شود، اما درعين حال يك نقطه بحث‏برانگيز است!

چه كتابى الكترونيك است؟
در صنعت كتاب‏هاى الكترونيك يك بحث بزرگ فزاينده وجود دارد و آن بحث اين است كه به‏چه چيزى مى‏توان كتاب الكترونيك گفت. در اين زمينه چند ديدگاه وجود دارد.

ديدگاه اول
كسانى كه از يك دستگاه باترى‏دار - هم‏قد و اندازه كتاب- براى خواندن كتاب‏هاى الكترونيك استفاده مى‏كنند، بر اين باورند كه كتاب‏هايى الكترونيك هستند كه توسط اين دستگاه خوانده مى‏شوند و بقيه كتاب‏ها را نمى‏توان كتاب الكترونيك خواند.
البته عده ديگرى هم هستند كه با اين گروه مخالفند، آنها هم دلايل ديگرى دارند و كتاب‏هاى ديگرى را الكترونيك مى‏دانند. به‏نظرات آنها هم خواهم پرداخت. ولى ابتدا بايد گفت كه اين يك واقعيت است كه انسان از ديرباز يعنى از موقعى كه زبان را آموخت، شروع به‏اسم‏گذارى بر روى اشيا و مفاهيم كرد. مثلاً دكترها تلاش مى‏كنند تا با استفاده از لغات تخصصى، واكنش‏هاى عاطفى بيمارانشان را كنترل كنند، آنها مى‏دانند كه بيمارانشان از اين كه براى ترس‏هايشان اسمى وجود دارد، احساس آرامش مى‏كنند. يا در نظر بگيريد حقوقدانان و وكلا را كه اصطلاحات آنها مى‏تواند پرداخت حق وكالت را براى موكل‏ها آسان‏تر كند! يا در نظر بگيريد سياستمداران را كه چطور براى اتفاقات روزمره زندگى مردم با نگاه كردن از پنجره بسته اتاق خود! به‏بيرون، اسم‏ها و اصطلاحات ويژه درست مى‏كنند. بنابراين، به‏طرفداران كتاب‏هاى الكترونيك هم حق بدهيد كه در اين كه چه چيزى را بايد كتاب الكترونيك تلقى كرد، اختلاف نظر داشته باشند.

به هرحال نظر گروه اول درباره اين كه كتاب الكترونيك چيست، اين است: كتابى الكترونيك است كه بتوان آن را توسط دستگاه كتابخوان مطالعه كرد؛ دستگاهى كه ابعاد آن به‏اندازه يك كتاب معمولى است، از باترى استفاده مى‏كند و باترى آن قابل شارژ است. اين دستگاه با هر بار شارژ حدود 20 تا 40 ساعت كار مى‏كند، بنابراين مى‏توان يك كتاب الكترونيك را با دستگاه كتابخوان، بدون اينكه در حين مطالعه احتياج به‏شارژ دستگاه باشد، مطالعه كرد. بايد اضافه كنم كه اين دستگاهها قابل اتصال به‏كامپيوتر نيستند و بنابراين صرفاً براى خواندن كتاب‏هاى الكترونيك به‏كار مى‏روند. اين دستگاه كوچك براى دانشجويان جذاب است، چون دقيقاً به‏اندازه يك كتاب با قطع رقعى است، از نظر حمل و نقل هيچ مشكلى ايجاد نمى‏كند و حتى حمل آن راحت‏تر از كامپيوترهاى موسوم به‏نت‏بوك notebook و لپ‏تاپ Lap.topاست. كتاب‏هايى كه توسط اين نوع دستگاه ‏ها خوانده مى‏شوند، كاملاً شبيه كتاب ديده مى‏شوند و حتى حروف اين كتاب‏ها به‏گونه‏اى است كه انگار با مركب چاپ شده‏اند. يكى از شركت‏هايى كه در زمينه توليد دستگاههاى كتابخوان بسيار فعال است، »جم استار« (Gemstar) نام دارد. اين شركت اخيراً دو پيشتاز ديگر اين عرصه يعنى »راكت اى بوك« (Rocket ebook) و »سافت بوك« (Soft book) را جذب كرده و محصولات تازه‏اى را به‏نام‏هاى REB 0011 و REB 0021 به‏بازار عرضه كرده است. آيا »جم‏استار« مى‏تواند عادت كتابخوانى را كه پنج قرن است با انسان‏ها همراه شده تغيير دهد؟ پاسخ مسؤولان اين شركت اين است كه ما نظر بدبين‏ترين افراد به‏كتاب‏هاى الكترونيك و خوش‏بين‏ترين افراد نسبت به‏كتاب‏هاى كاغذى را تغيير خواهيم داد، چرا كه كيفيت تصويرى دستگاه ما بى‏نظير است.

البته به‏نظر مى‏رسد كه گرفتارى اين شركت تغيير عادتى به‏عمر پنج قرن نيست. آنها ابتدا بايد مردم را مجاب كنند تا دستگاهى را بخرند كه نه به‏كامپيوترهاى شخصى وصل مى‏شود و نه به‏نت‏بوك‏ها، چرا كه چنين دستگاهى فقط و فقط براى خواندن كتاب‏هاى الكترونيك توليد مى‏شود و هيچ كاربرد ديگرى ندارد.

ديدگاه دوم
از طرفداران دستگاه كتابخوان كه بگذريم، نوبت به‏جمع ديگرى مى‏رسد كه كتاب‏هاى الكترونيك را به‏شكل ديگرى تعريف مى‏كنند. آنها با گروه اول اختلاف نظر دارند. از نظر آنها كتاب‏هايى الكترونيك هستند كه توسط نرم‏افزارهاى ويژه خوانده مى‏شود؛ نه توسط دستگاه.
به عبارت بهتر، در نگاه گروه دوم كتاب الكترونيك با نرم‏افزار معنا مى‏يابد، نه با سخت‏افزار.
در اين گروه دوم دو گرايش وجود دارد: يك گرايش از نرم‏افزار مايكروسافت (Microsoft Reader)و گرايش دوم از نرم‏افزار ادوبى (Adobe Reader)حمايت مى‏كنند.
اگرچه اين دو نوع نرم‏افزار باهم تفاوت‏هايى دارند، اما هر دو گرايش در يك مورد هم‏نظر هستند و كاملاً بر سر آن اتفاق نظر دارند: كتاب الكترونيك واقعى يعنى كتابى كه بتوان آن را با نرم‏افزار خواند.

اجازه بدهيد به‏ويژگى‏هاى هر دو نرم‏افزار نگاهى داشته باشيم.

كتابخوان مايكروسافت
كتابخوان مايكروسافت (رايگان) از فونتى استفاده مى‏كند كه كليرتايپ (Clear type) نام دارد. اين فونت بسيار شبيه حروف چاپى است. ويژگى ديگر اين فونت اين است كه از نظر ابعاد قابل تغيير و تنظيم است، معنى اين ويژگى علاوه بر افزايش قابليت وضوح در هنگام خواندن، اين است كه مى‏توان كتاب‏هاى كوچك را در قطع‏هاى بزرگ‏تر چاپ كرد.
كتاب‏هاى الكترونيكى كه خود شركت مايكروسافت آنها را طراحى مى‏كند و با كتابخوان مايكروسافت خوانده مى‏شوند فقط حدود 300 تا 550 كيلوبايت حجم دارند و اين يعنى اين كه شما مى‏توانيد صدها كتاب الكترونيك از اين دست را Downloadكنيد. كتاب‏ها در اين دستگاه كتابخوان به‏صورت تك‏صفحه‏اى ديده مى‏شوند و از حاشيه سفيد كافى هم برخوردارند تا حروف در حاشيه صفحه به‏صورت ناقص ظاهر نشود.
ضمناً براى اين كه صفحه نمايش اين كتابخوان شلوغ نباشد و خواننده فقط با متن كتاب مواجه باشد، امكانى در آن وجود دارد كه براساس آن صفحه كوچك فرامين (menu) به‏صورت پنهان باقى مى‏ماند و هرگاه خواننده به‏آن احتياج داشته باشد، ظاهر مى‏شود.

ويژگى ديگر كتابخوان مايكروسافت اين است كه يكايك كلمات كتاب‏ها را مى‏توان با آن جست‏وجو كرد. به‏عبارت بهتر شما مى‏توانيد به‏سرعت تعداد و محل‏هايى را كه يك واژه خاص در كتاب به‏كار رفته است، پيدا كنيد.

قابليت ديگر اين كتابخوان اين است كه مى‏توان با افزودن فرهنگ لغت انكارتا (Encarta) به‏آن ]محصول رايگان ديگرى از مايكروسافت [بسيارى از دشوارى‏ها را به‏ويژه براى آنان كه بر زبان انگليسى تسلط كافى ندارند حل كرد. با چنين امكانى، هرگاه معنى واژه‏اى را در يك كتاب ندانيد، فقط كافى است بر روى آن واژه كليك كنيد و بسرعت به‏معنى آن دست يابيد.

نكته ديگرى كه مى‏توان به‏آن اشاره كرد، امكان استفاده از ماژيك رنگى براى مشخص كردن يك پاراگراف يا جمله خاص در كتاب است (Book marking)، يعنى همان كارى كه آن را با استفاده از ماژيك‏هاى فسفرى در كتاب‏هاى چاپى انجام مى‏دهيم. اين نرم‏افزار رنگ‏هاى متعددى را براى اين كار در اختيار قرار مى‏دهد )من خودم آبى را ترجيح مى‏دهم شما چطور!؟(

كتابخوان ادوبى
كتابخوان ادوبى (رايگان) هم تقريباً شبيه كتابخوان مايكروسافت است.
اين كتابخوان هم داراى امكانات جست‏وجو و استفاده از رنگ است و هم قابليت كوچك و بزرگ شدن صفحات (Zoom) را به‏شما مى‏دهد. علاوه بر اين شما مى‏توانيد اگر مايل بوديد در كتاب‏تان حاشيه‏نويسى هم بكنيد. ضمناً اين كتابخوان اين قدرت را هم دارد كه دو صفحه از كتاب را همزمان در برابر شما باز كند. البته استفاده از دو امكان اين نرم‏افزار منوط به‏كسب اجازه از ناشر است.

امكان اول: اين كه كتابخوان با صداى خودش شروع به خواندن كتاب براى شما بكند؛ امكانى كه به‏ويژه براى نابينايان جذاب است و براى مواقعى كه خودتان حوصله خواندن نداريد.

امكان دوم: پرينت گرفتن از كتاب.

علاوه بر اينها، كتابخوان ادوبى قادر است تصاوير رنگى را هم با كيفيت بالا - اگر در كتابى اين نوع تصاوير باشد - نمايش دهد.

ديدگاه سوم
ديدگاه سوم به حرف و حديث‏هاى دو ديدگاهى كه مطرح شد كارى ندارد. ديدگاه سوم مى‏گويد هرچه را كه مى‏توان با مرورگر (browzer)خواند، كتاب الكترونيك است. پس از ديدگاه سوم هر صفحه‏اى كه داده ‏هاى آن صفر و يك باشد، صفحه‏اى از يك كتاب الكترونيك است. از نظر اين گروه، مرورگرها مادران كتاب‏هاى الكترونيك هستند.

ديدگاه چهارم
ديدگاه چهارم هم به‏حرف و حديث‏هاى سه ديدگاه ديگر هيچ كارى ندارد. طبق اين ديدگاه، كتابى كه سود نياورد الكترونيك نيست!
از شوخى گذشته، حرف اصلى اين گروه اين است كه اصلى‏ترين ويژگى كتاب الكترونيك بايد اين باشد كه قابل سرقت براى تكثير نباشد. آنها مى‏گويند چرا بايد كتابى را توليد كرد كه هيچ سودى نداشته باشد و هر كه خواست آن را تكثير كند؟
اين ديدگاه در واقع نگران نفوذ گران كامپيوترى (Hackers)است؛ كسانى كه قفل برنامه ‏ها و نرم‏افزارها و هر قفل ديگر ديجيتال را مى‏شكنند، تا حق مالكيت معنوى پديدآورندگان را لگدكوب كنند.
از اين ديدگاه، ايمنى (security) بايد جزو ويژگى‏هاى هر كتاب الكترونيك باشد.

تهديدى عليه كتاب‏هاى چاپى!
آيا واقعاً كتاب‏هاى الكترونيك تهديدى عليه كتاب‏هاى چاپى به‏شمار مى‏آيند؟
يك تحقيق در سال 2000 در آمريكا كه تحت عنوان »مطالعه خريد كتاب« صورت گرفت، نگرانى‏هاى ناشران و كتاب‏فروشان را موقتاً كاهش داد.
به عنوان نمونه، نورا رالينسون (Nora Rawlinson)سردبير هفته‏نامه معروف ناشران (Publishers weekly)به‏تهيه‏كنندگان اين تحقيق چنين پاسخ داد: امكانات سخت‏افزارى و نرم‏افزارى كتاب‏هاى الكترونيك هنوز در برابر تكنولوژى پانصدساله چاپ كتاب، بى‏رنگ هستند، اما من فكر مى‏كنم كه اين صنعت نوپا به‏زودى رشد خواهد كرد.

نكته ديگر اين كه از 1140 نفرى كه در اين پژوهش مورد پرسش قرار گرفتند، 60 درصد با كتاب‏هاى الكترونيك آشنا بودند و 70 درصد هم در پاسخ به‏يكى از پرسش‏ها گفته بودند حداقل تا 6 ماه آينده قصد ندارند كتاب الكترونيك بخرند.
اما كمى دورتر از اين نظرات، يك نگرانى هم به‏چشم مى‏خورد. كلوب‏هاى كتاب (book clubs) نگران آينده خود شده‏اند. حتماً اطلاع داريد كه كلوب‏هاى كتاب، چندين كتاب را براى شما به‏قيمت يك دلار مى‏فرستند ]ضمناً هزينه پست را هم خودشان مى‏دهند[ و در عوض شما بايد چند كتاب از آنها بخريد.
ريشه نگرانى آنها در اينجاست كه مبادا ناشران به‏كتاب‏هاى الكترونيك رو بياورند و ديگر كتابى به‏اين كلوب‏ها براى توزيع ندهند. نگرانى اين كلوب‏ها هنگامى واقعى‏تر به‏نظر مى‏رسد كه به‏ياد بياوريم وقتى »استفن كينگز« (Stephen Kings)كتاب 66 صفحه‏اى الكترونيك خود به‏نام »سوار بر گلوله« Bullet()Riding theرا در اينترنت قرار داد، ظرف 24 ساعت چهارصد هزار نسخه فروش رفت.

حالا شما چه نظرى درباره كتاب‏هاى الكترونيك داريد؟ سخت‏افزارى هستيد يا نرم‏افزارى يا هيچ كدام؟
راستى شما اصلاً فكر مى‏كرديد شاهد روزى باشيد كه اينترنت صاحب دهها كتابفروشى الكترونيك باشد؟ كتابفروشى‏هاى الكترونيك كه كتاب‏هاى چاپى مى‏فروشند، مثل كتابفروشى آمازون (Amazon.com)يا مثل كتابفروشى بارنزاند نوبل (Barnesandnoble.com)؟
اين كتاب‏فروشى‏هاى الكترونيك عادات ما را در خريد كتاب تغيير دادند. آيا كتاب‏هاى الكترونيك عادات ما را در مطالعه كتاب تغيير مى‏دهند؟



منابع
1 - CNN.com- Books - survey: Few believe e-books will replace paper versions. September 21, 2000
URL:http://www.CNN.com/2000/books/electronicbooks
2 - Barnes & Noble.com ebooks: Adobe ebook reader features/microsoft reader features
URL:http://www.ebooks.barnesandnoble.com
3 - "E-book" or "content"-what’s in a name?
URL:http://www.fonerbooks.com/naming.htm
4 - Tech News-CNT.com: E-publishing posing threat to traditional book clubs.
URL:http://www.news.cnet.com
5 - Anti-Aliasing:creating graphics for the web
URL://http://www.widearea.co. uk/designer/anti.html